لطيف اشاره مى كنيم و آن ، عرضه احاديث دلالت كننده بر وجود احاديث صعب و مستصعب بر امام صادق و امام حسن عسكرى عليهم السلام و فهم معناى ژرف آنهاست. {-١٠-}

٢ . فهم بهتر

احاديث نيز مانند آيات قرآن ، گاه در گذر زمان از فضاى خود جدا مى شوند و مفهوم روشن و زوديابشان ، به معنايى دور و ترديدانگيز ، تغيير مى يابد. اين تغيير ، مى تواند در يك واژه يا در يك تركيب هم صورت بپذيرد. از اين رو ، راويان انديشمند در برخورد اوليه با اين احاديث ، به فهم سطحى و ظاهرى خود اكتفا نمى كردند و حديث را همراه با ترديدهاى ذهنيشان به پيشوايان زمان خود عرضه مى كردند. نمونه اين راويان ، عبدالمؤمن انصارى است. او كلمه اختلاف را در حديث «اختلاف اُمّتى رحمة» ـ اختلاف امت من رحمت است ـ تفرقه و چند دستگى معنى مى كند و چون نمى تواند آن را باور كند ، به امام صادق عليه السلام عرضه مى كند ، و آنگاه كه تأييد امام را مى شنود ، مى گويد: «إن كان اختلافهم رحمة ، فاجتماعهم عذاب؟!» [٢] ـ اگر اختلاف امت رحمت باشد ، اجتماع آنان ، عذاب است!. امام در پاسخ ، اختلاف را به معناى لغوى و نخست خود ، يعنى آمد و شد تفسير مى كند ، و گفته حضرت رسول صلى الله عليه و آله را اشاره به آيه «نفر» [٣] مى داند. يعنى از شهرها به مراكز علم بيايند و بروند ، تا دين را فرا گيرند و بياموزند ، نه اين كه در آن اختلاف كنند. گاه عرضه حديث به اين دليل است كه راوى رمز و راز نهفته حديث را در نمى يابد. نمونه اى از اين دست را ، حسين بن خالد عرضه كرده است. او مى گويد: قلت لأبى الحسن عليه السلام : إنّا روينا عن النّبى صلى الله عليه و آله أنّه قال: من شرب الخمر لم تُحتسب له صلاته أربعين يوما ، فقال: صدقوا ، قلت: و كيف لا يُحتسب صلاته أربعين صباحا لا

[١] بحار الأنوار ، ج ٢ ، ص ١٩٥ ، ح ٤٠ . [٢] معانى الاخبار ، ص ١٥٧ ، ح ١ . [٣] سوره توبه ، آيه ١٢٢ « فَلَوْلَا نَفَرَ مِن كُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَـآئِفَةٌ لِّيَتَفَقَّهُواْ فِى الدِّينِ وَ لِيُنذِرُواْ قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُواْ إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ » .