چون به قم رسيدى ، آنچه را خواسته اى ، برايت مى نويسيم . و احمد در نوشته اش چنين خواسته بود كه چون پير شده و توانايى انجام وظيفه ندارد ، استعفايش را بپذيرد ، اما در حلوان در گذشت . [١] گفتنى است احمد بن اسحاق ، در عرصه خدمات اجتماعى ، اثر مهم و ماندگارى نيز دارد و آن ، بناى مسجد مشهور امام حسن عسكرى عليه السلام در قم است. اين مسجد كه به امر امام حسن عسكرى عليه السلام بنا شده است ، هم اكنون آبادتر از گذشته برپاست و اخيراً در حال تجديد بناى كلى آن هستند. اين مسجد ، در چند صد مترى حرم حضرت معصومه عليهاالسلام و در كناره رودخانه قم قرار دارد ، و محل نماز جمعه و اعتكاف بوده است .

شخصيت علمى

بررسى جايگاه علمى فردى مانند احمد بن اسحاق ، كه از راويان و محدثان نسبتا پر روايت (با بيش از ١٣٠ حديث) به شمار مى آيد ، نيازمند توجه به استادان و مشايخ او ، شاگردان و ناقلان حديث از وى ، و نيز كتاب ها و تأليفات اوست. همچنين كاوش در مضمون روايات پر دامنه و احاديث منقول در موضوعات متنوع فقهى ، كلامى ، تفسيرى و اخلاقى او ، مى تواند سيماى عالمانه او را دقيق تر نشان دهد ، تا ابعاد كوشش هاى علمى وى را دريابيم. خوشبختانه جناب آقاى عبدى ، بسيارى از اين روايت ها را در كتاب خود در باره احمد بن اسحاق آورده است[٢] . احمد بن اسحاق ، در حوزه قم باليده و در حوزه عراق نيز حضور پيدا كرده است. او نزد استادان متعددى حديث خوانده و سپس آنچه را فرا گرفته ، به شاگردان خود منتقل كرده است. ما ابتدا نگاهى به استادان احمد بن اسحاق مى كنيم و سپس به بررسى مختصر شاگردان و كتاب هاى وى مى پردازيم .

[١] فهرست نجاشى ، ص ٧٣ ، ش ١٧٤ . [٢] . ر . ك : الفهرست ، ص ٧٠ ، ش ٧٨ ؛ فهرست نجاشى ، ص ٩١ ، ش ٢٢٥ . [٣] ر . ك : كتاب سازمان وكالت ، ؟؟؟ . [٤] در متن گزارش كلمه «الرجل» است كه به احتمال فراوان منظور از او ، امام حسن عسكرى عليه السلام مى باشد ، زيرا همين تعبير از سوى ابو محمّد رازى درباره امام حسن عسكرى عليه السلام در گزارش هاى مشابه به كار رفته است . كشى ، ش ١٠٠٨ تا ١٠١٠ . [٥] غيبت ، طوسى ، ص ٤١٧ ، ح ٣٩٥ ، اختيار معرفة الرجال ، ص ٦٠٠ ، ش ١٠٥٣ . [٦] اختيار معرفة الرجال ، ص ٥٩٩ ، ش ١٠٥١ . [٧] براى آگاهى از اختيار و تسلط او بر اموال ، ر . ك : كافى ، ج ٧ ، ص ١٠ ، ح ٧ و ١ ، ٤ ، ٥١٧ . [٨] كافى ، ج ١ ، ص ٥١٤ ، ح ٢٧ ؛ دلائل الإمامة ، طبرى ، ص ٤٢٠ ، ش ٣٨٣ . [٩] ر . ك : الهداية الكبرى ، خصيبى ، ص ٣٧٢ . [١٠] دلائل الإمامة ، ص ٥٠٣ و ر . ك : مدينة المعاجز ، ج ٨ ، ص ٩٧ . [١١] الهداية الكبرى ، حسين بن حمدان خصيبى ، ص ٣٧٢ . [١٢] حلوان نام مشترك چندين شهر و روستا در ايران و عراق است . مقصود در اينجا شهر سرپل ذهاب در ميانه راه كرمانشاه به قصر شيرين است . مرقد احمد بن اسحاق در مجاورت اين شهر ، زيارتگاه بسيارى از راهيان كربلا است . [١٣] ر . ك : ستاره سر پل ذهاب ، انتشارات فقه ، ١٣٨٥ ، بى جا.