مجلسى با بهره گيرى از علم فقه كه عيب برص و جذام را موجب فسخ عقد نكاح وعدم انعقاد آن از آغاز مى داند ، و نه جواز طلاق كه مترتب بر ازدواج وانعقاد عقد است ، مى گويد : فيحمل الطلاق على المعنى اللغوى ، [١] يعنى مرد او را مى تواند رها كند و نه طلاق دهد .

مجاز

مشكل پيشين ، به گونه اى پيچيده تر ، در استعمالات مجازى و كنايى هم موجود است . در استعمالات مجازى ، افزون بر معناى ابراز شده ، يك تصوير ذهنى در پس پرده سخن هم موجود است كه رشته هايى طويل ، اما محكم و وثيق ، آن را با ذهن مخاطب ارتباط مى دهد و واژه هاى بر زبان آورده شده ، تنها يك معبر براى ورود به آن دنياى مجازى و مقصودهاى نهفته هستند . به عبارت ديگر ، لايه هاى معنايى نهانى و درونى جملات و تركيبات ، كاملاً نمود داده نمى شوند و تنها به لوازم و يا ملزومات آنها اشاره مى شود. اين پيچيدگى زبان ، نياز به شناخت فرهنگ هر زبان را برمى نمايد و مجلسى رحمه الله ، به خوبى مراقب اين نكته است . او در شرح اين تركيبات ، از ظاهر متن فراتر مى رود و به شرح الاسم و تفسير لغوى اكتفا نمى كند . مجلسى ، مانند محدّثان و متكلّمان معتدل و پيشين شيعه ، همچون شيخ مفيد رحمه الله ، مجاز و كاربرد آن را در متون دينى پذيرفته است[٢] و همچون آنها ، آن را اصل اوليه نمى داند و به وادى نمادين ديدن زبان دين در نمى افتد . او اصل در استعمال را حقيقت مى داند و در اولين مرحله ، لغت و تركيب و كلام را بر معناى حقيقى خود حمل مى كند و چون به بن بست رسيد و يا قرينه اى قوى يافت ، از معناى حقيقى دست مى كشد و احتمال معناى مجازى را پيش مى كشد . او در اطلاق دو واژه «غلام» و «جاريه» چنين مى گويد : فإنّهما يطلقان غالبا على غير الرضيع و الرضيعة ، و إن جاز على سبيل التغليب ، لكنّه

[١] روضة المتقين ، ج ١٣ ، ص ١٧ . [٢] همان ، ج ٨ ، ص ١١٤ ، گفتنى است اين اصطلاح براى طلب جدّيت مخاطب در كارِ فرمان يافته نيز ، به كار مى رود . [٣] روضة المتقين ، ج ١٣ ، ص ١٨ . [٤] الكافى ، ج ٢ ، ص ١٦ ، ح ٦ و در آن چنين آمده است : «ما أخلص العبد الايمان باللّه عزّوجلّ أربعين يوما ...» . [٥] روضة المتقين ، ج ٨ ، ص ٩٣ . [٦] سوره عاديات ، آيه ٨ . [٧] الكافى ، باب الرغبة و الرهبة من كتاب الدعاء خبر (٤) و كان اكثر اخبار هذا الباب بهذا المضمون فلاحظ . [٨] روضة المتقين ، ج ١ ، ص ١٧٩ . [٩] روضة المتقين ، ج ٨ ، ص ٣٣٦. [١٠] شيخ مفيد ، تصحيح الاعتقاد ، ص ٣٣ ـ ٣٦ . [١١] روضة المتقين ، ج ١ ، ص ٢٠٥ . [١٢] من لا يحضره الفقيه ، ج ١ ، ص ١٣٢ ، ح ٣٤٨ . [١٣] روضة المتقين ، ج ١ ، ص ٣٤١ . [١٤] الكافى ، ج ٦ ، ص ٣٨٩ . [١٥] كتاب من لا يحضره الفقيه ، ج ١ ، ص ١٩ ، ح ٢٤ . [١٦] همان ، ح ٢٥ . [١٧] كتاب من لا يحضره الفقيه ، ج ٢ ، ص ٢٤٤ ، ح ٢٣١٠ . [١٨] همان ، ج ١ ، ص ٥٥ ، ح ١٢٥ . [١٩] روضة المتقين ، ج ١ ، ص ١٧٨ . [٢٠] الكافى ، ج ٢ ، ص ٦١٣ ، ح ٣ ؛ روضة المتقين ، ج ١٣ ، ص ١٣١ . [٢١] روضة المتقين ، ج ١٣ ، ص ١٣٢ . [٢٢] الغيبة ، ص ٤٦ . [٢٣] كتاب من لا يحضره الفقيه ، ج ٤ ، ص ٣٨٠ ، ح ٥٨٢١ . [٢٤] روضة المتقين ، ج ١٣ ، ص ٢٤ . [٢٥] همان ، ج ١٣ ، ص ٥٥ . [٢٦] همان ، ج ١٣ ، ص ٥٥ .