همزاد آن ، براى اطمينان از درستى آنچه عرضه مى كنند ، صورت گرفته است. اين تلاش ديرينه ، در طول تاريخ تحمل ، نقل و عرضه حديث مشاهده مى شود ، و تابعى از تغييرات آن بوده است ، و به جز برهه اى ، و آن هم فقط به دست اخباريان حنبلى و ظاهرى و شيعى ، كه به هر چه حديث ناميده مى شد ، اطمينان مى كردند ، كنار گذارده نشده است. وجود شيوه هاى گوناگون دستيابى به درستى حديث ، گواه گستره پهناور اين تلاش است. عرضه احاديث بر قرآن ، عقل و سّنت قطعى و يا نسبت سنجى آنها با واقعيت هاى خارجى و تاريخى ، هر يك فصلى از تاريخ تدوين و عرضه حديث را به خود اختصاص داده اند. شيوه اى كه اين نوشته بدان مى پردازد ، عرضه حديث بر امامان عليهم السلام و عالمان دينى است كه بيشتر در دوره نخستين تدوين حديث ، يعنى دوره حضور ، جلوه كرده است. اين شيوه كه در روايات ، آن را «عرض الحديث» مى نامند ، چيزى غير از مقابله ونسخه خوانى است كه در ميان استاد و شاگرد رايج بوده است. گرچه مقابله نسخه ها نيز كوششى جهت زدودن تحريف ها ، افزوده ها و كاستى هاى عمدى و سهوى بوده است؛ اما روش مورد نظر اين مقاله ، عرضه حديث يا مجموعه هاى حديثى بر امام معصوم و يا اصحاب بزرگ و مورد اعتماد است ، تا تأييد و انكار امام را به دست آورند و يا به فهم درست حديث نائل شوند. همچنين در اين نوشته ، به عرضه گفته هاى مردم بر امامان و پيشوايان پرداخته نمى شود ، مگر اين كه احساس شود آن گفته رايج در ميان مردم ، فهمى و يا برداشتى از حديث مى باشد . با اين قيد ، بسيارى از نمونه هايى كه مى توانند در يك تحقيق گسترده تر ، مورد استشهاد قرار گيرند ، حذف مى شود. [١] افزون بر اينها ، بررسى عرضه عقايد و انديشه هاى متفاوت كلامى از توحيد تا امامت و معاد كه به سبب پيوستگى كلام و حديث ، بخصوص در دوره هاى نخستين ، پهنه گسترده اى از گفتگوى راويان را با امامان، پوشانده است، خود مقاله اى جداگانه مى طلبد. [٢]

[١] بنگريد : الكافى ، ج ٤ ، ص ٥٥٤ ، ح ٥ ؛ ج ٧ ، ص ٥٥ ، ح ١١ ؛ ج ٨ ، ص ١٩٢ ، ح ٢٢٤ ، و ص ٣١٤ ، ح ٤٩٠. [٢] تنها در يك مورد ، هشام بن الحكم در شب هاى اقامت منى ، پانصد گفته بر امام صادق عليه السلام عرضه كرده است. بنگريد : الكافى ، ج ١ ، ص ٢٦٢ ، ح ٥ ، و ص ١٠٠ ، ح ١ ، و ص ١٠٦ ، ح ٦ ، و ص ١٣٢ ، ح ٧ ، و ص ١٤٣ ، ح ١ ، و ص ١٨٧ ، ح ١٠ ؛ ج ٣ ، ص ٢٤٥ ، ح ٦ ؛ غيبت طوسى ، ص ٢٩٣ ، ح ٢٤٨ ؛ معانى الاخبار ، ص ٣٨١ ، ح ١٠ .