مناظره سوم نيز ، گفتگوى شيخ مفيد با شيخى از طائفه اسماعيليه ، در باره ازدواج موقت است. ما ، مناظره نخست را به تفصيل و دو مناظره ديگر را به اختصار گزارش مى كنيم. به اميد آن كه مراجعه ژرف دوستداران به اصل آنها ، ما را از اين ذخيره هاى فكرى شيعه بيشتر برخوردار سازد. گفتنى است ما سند ديگرى براى اثبات وقوع اين مناظره ها و استوارسازى و نسبت و استناد كتاب در دسترس نداريم و فقط استدلال هاى نهفته در آنها به كار ما مى آيد .

محتواى مناظره نخست

آن گونه كه محقق كتاب تصريح مى كند ، اين مناظره در دوران سلجوقيان به وقوع پيوسته و به احتمال فراوان ، مكان آن مدرسه نظاميه بغداد بوده است. سال وفات مؤلّف كتاب ( ٥٠٥ ه . ق ) و نيز تاريخ وفات تشكيل دهنده مجلس ، يعنى ملكشاه سلجوقى ( ٤٨٥ هجرى قمرى ) ، نشان مى دهد كه در دوره وقوع اين مناظره ، دولت سلجوقى بنيان هاى حكومت خود را تازه استوار كرده و در نتيجه ، هنوز رگه هايى از آزادانديشى آل بويه باقى مانده و مجالس مناظره و گفتگوى رسمى برقرار بوده است.[١] شخصيت دو طرف اصلى مناظره ناشناخته است ، اما نوع مسائل طرح شده نشان از آن دارد كه هر دو متكلم هستند و تخصّص اصلى آنها ، علم كلام و حديث است. اين مجلس مناظره در حضور ملكشاه پسر آلب ارسلان ، [٢] سلطان مقتدر سلجوقى و وزير ايرانى و دانشمندش ، خواجه نظام الملك برگزار شده است. مؤلّف كتاب ، يعنى مقاتل بن عطيّه نيز ، منشى و كاتب جلسه بوده است. مقاتل بن عطيّه ، داماد خواجه نظام الملك و همچنين جزو اديبان و نويسندگان دربار بوده است. فقيه مناظره گر شيعى ، حسين بن على علوى است و مناظره گر مقابل ، شيخ عباسى

[١] سلجوقيان به رهبرى طغرل بيك در سال ٤٤٧ توانستند با شكست دادن كامل آل بويه ، بر بغداد ، مركز خلافت عباسيان ، مسلط شوند ، بنگريد : البدايه والنهايه ، ج ١٢ ، ص ٨٣ . [٢] ابوالفتح محمّد بن داوود بن ميكاييل بن سلجوق ، مشهور به ملكشاه و جلال الدوله ، از شاهان بزرگ و معتدل سلجوقى است. او در سال ٤٨٥ ، در بغداد درگذشت.