گفتگو ، مناظره و احتجاج هاى امامان معصوم عليهم السلام و عالمان پيرو ايشان ، تصديق عملى گفته هاى نغز آنان در اين باب است. گزارش اين مناظرات زيبا ، جواز و بلكه رجحان گفتگو را اثبات مى كند و ادب گفتگو ، بايسته ها و نبايسته هاى آن را نشان مى دهد. ما در گفتارى ديگر به اين ها پرداخته ايم ،[١] از اين رو در اينجا به چند كتاب اشاره مى نماييم كه هر يك ، گزارش و انتقال اين سرمايه هاى فكرى و معنوى شيعه را به عهده گرفته اند و يا خود متن ، احتجاج و پاسخگويى مؤلف آن است؛ ايضاح فضل بن شاذان ، المناظرات ، احتجاج طبرسى و اثرى جديد به نام گفتگوى تمدّن ها در قرآن و حديث . دو كتاب نخست ، هم در بردارنده احتجاج هاى كلامى اند و هم گفتگوهاى فقهى و كتاب سوم ، به گزارش بسيارى از احتجاجات معصومان عليهم السلام به ترتيب تاريخى مى پردازد و كتاب چهارم ، دسته بندى منطقى و زيبايى از آداب مناظره دارد. گفتنى است كتاب احتجاج طبرسى ، با وجود تأليف كتاب هايى متعدد در زمينه گفتگو و مناظره ، هنوز مهم ترين منبع كهن حديثى در اين موضوع به شمار مى رود. از اين رو ، با تفصيل بيشترى بدان پرداخته ايم. ترتيب گفتار ما ، ترتيبى تاريخى بر اساس مؤلّفان است و گاه در معرفى كتاب ، ترجمه مختصرى از مؤلف نيز مى آوريم و سپس به انتساب و اعتبار كتاب پرداخته و پس از آن ، محتواى كتاب را به اجمال گزارش مى كنيم . كليد واژه : الايضاح ، فضل بن شاذان ، مناظرات شيعه ، الاحتجاج ، طبرسى ، گفتگوى تمدّن ها.

[١] ر . ك : مقاله «مناظره از منظر دين» كه در جلد دوم همين مجموعه ، در زمره مقالات اخلاقى آمده است .