الأحلام» [١] است كه جزو معدود شرح هاى كتاب الدرة الباهرة كه كتابى بدون شرح و بيان است و همان شرح در ذيل همان حديث در نزهة الناظر موجود است. اگر اين نكته را نيز بيفزايم كه تلخيص دو كتاب حديثى ديگر ، «اصل علاء بن زرين» و كتاب الجعفريات هم به شهيد اول منسوب است ، مى توانيم بگوييم كه شهيد به تلخيص و گزيده نويسى نزهة الناظر نيز دست يازيده و برخى احاديث زيباى آن را براى خود و همراه داشتن در سفرها ، استنساخ كرده و احاديثى چند را به آن افزوده و جباعى نيز آن را در مجموعه خود آورده است. در هر حال ، احاديث كتاب با عقل و نقل تأييد مى شود و تقريباً همه آنها در ديگر كتاب هاى حديثى موجودند و از اين رو ، نا آگاهى ما از مؤلّف كتاب كه تنها طريقى براى نقل و ارتباط است ، چندان زيانى به آن نمى رساند و همچون تحف العقول ، مى توان از صحّت و اعتبار و استوارى مضمون كتاب ، به شأن و منزلت مؤلّف پى برد .

شهيد اول[٢]

با پذيرفتن اين نكته كه نويسنده و حداقل تلخيص كننده كتاب ، شهيد اول است ، اندكى به زندگانى او مى پردازيم . أبو عبداللّه شمس الدين محمّد بن مكّى عاملى ، معروف به شهيد اول ، از بزرگ ترين فقيهان شيعى و از مشهورترين آنان است. او ، نيمه نخست قرن هشتم هجرى در «جزين» در منطقه جبل عامل به دنيا آمد ، به عراق كوچ كرد و از پيروان مكتب «حلّه» شد. او نزد «فخر المحقّقين» ، فرزند علّامه حلّى و صاحب بزرگ ايضاح الفوائد ، در گذشته به سال (٧٧١ ه ق) ، و «سيد عبدالمطلب بن الأعرج حسينى» ، خواهر زاده علّامه حلّى ، در گذشته به سال (٧٥٤ ه ق) و ديگر عالمان شيعى و نيز عالمان سنّى[٣] فقه آموخت و سپس به تأليف

[١] بحار الأنوار ، ج ١ ، ص ١٠ ، فصل مصادر بحار الأنوار . [٢] همان ، ج ١ ، ص ٢٩ ، فصل توثيق المصادر . [٣] بحار الأنوار ، ج ٢١ ، ص ١٤٦ ، ح ٧٣ ، و ص ٢٩٣ ، و ص ٣٢٤ ؛ ج ٧٤ ، ص ١٦٧ ، ج ٧٧ ، ص ١٠٩ ؛ ج ١٠٤ ، ص ٢٠٣ . [٤] اين مجموعه در كتابخانه ملّى ملك در تهران به رقم ٦٠٤ نگهدارى مى شود و مشتمل بر ٢٠٤ برگ است . [٥] اين مجموعه ، در كتابخانه ملى ملك در تهران به رقم ٦٠٤ نگهدارى مى شود ، و مشتمل بر ٢٠٤ برگ است. [٦] اين عبارت ، در برگه ١٣٣ و نيز ٢٦٦ به چشم مى آيد. [٧] روايت ١٦ : «المؤمن إذا مات وترك ورقة واحدة عليها علم ، تكون تلك الورقة يوم القيامة ستراً فيما بينه وبين النار» ، روايت ٦٦ : «أعربوا كلامنا ، فإنّا قوم فصحاء» نيز به همين گونه است . [٨] برگه ٦٢ و ص ١٢١. [٩] مقدّمه غاية المراد ، ص ١٩٩. [١٠] نزهة الناظر و تنبيه الخاطر ، كتابى به شكل تحف العقول و شبيه به مسندهاى حديثى است. نويسنده آن ، حسين بن محمّد بن حسن بن نصر حلوانى از عالمان شيعى قرن پنجم هجرى است. ما اين كتاب را نيز تصحيح و ترجمه كرده و معرفى آن را نيز در همين مجموعه آورده ايم ، ر . ك : مقاله «چشم تماشا». [١١] براى نمونه بنگريد : احاديث ص ٣٣ ، ح ٨٩ و ٩٠ ، ص ٣٩ ، ح ١١٣ ، ص ٤٢ ، ح ١٣٠ ، ص ٤٥ ، ح ١٤٩. [١٢] هر كس زياد بخوابد ، خواب ها بيند ، كه شرح آمده اين چنين است : «يعنى : أنّ طلب الدنيا كالنوم وما يصير منها كالحلم» كه در نزهة الناظر همين شرح موجود است و تنها به جاى «يصير» ، «يظفر» آمده كه درست تر مى نمايد ، يعنى در پى دنيا رفتن ، مانند خواب است و آنچه كه به دست آيد ، خيالى بيش نيست . [١٣] مطالب اين عنوان از مقدمه تصحيح غاية المراد فى شرح نكت الارشاد ، بر گرفته شده است . [١٤] براى آگاهى از احوال هجده تن از مشايخ و شاگردان متعدد شهيد اول ، ر . ك : مقدمه غاية المراد ، ص ٨١ . [١٥] ر . ك : مستدرك الوسائل ، ج ٣ ، ص ٤٣٩ ؛ الكنى و الالقاب ، ج ٢ ، ص ٣٤٦. [١٦] بحار الأنوار ، ج ١٠٧ ، ص ١٧٨ . [١٧] همان ، ج ١٠٩ ، ص ٧٢ . [١٨] همان ، ج ١٠٨ ، ص ٤٢. [١٩] همان ، ج ١٠٨ ، ص ١٣٥. [٢٠] أمل الآمل ، ج ٢ ، ص ١٨١ . [٢١] غاية النهاية ، ج ٢ ، ص ٢٦٥ . [٢٢] بحار الأنوار ، ج ١٠٧ ، ص ١٨٣.