معيارهاى متعددى براى نقد محتوايى حديث ارائه شده است ، اما ما در اين جا ، از ميان اين معيارهاى متعدد ، مهم ترين آنها را برمى شمريم و براى هر يك ، مثال هايى را ارائه مى دهيم .[١] از ديدگاه اين مقاله ، مهم ترين معيارهاى نقد محتوايى ، قرآن ، سنّت قطعى ، عقل ، ضروريات دين و تاريخ علمى هستند.

الف : قرآن

قرآن ، قطعى ترين نص و محكم ترين سند مكتوب مسلمانان و ملاك اعتبار هر امر ديگرى است ، مُهيمَن بر هر چيز[٢] و بيانگر هستى. [٣] باطل در آن راه ندارد [٤] و شيطان و شيطانيان را بر آن ، سيطره اى نيست. [٥] خدا ، خودْ حافظ قرآن است [٦] و پيامبر صلى الله عليه و آله مبيّن آن . [٧] از اين رو ، هيچ سخنى مخالف قرآن ، حجيّت نمى يابد و پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان ما ، از پيش به پيروان خود ، اين رهنمود را داده اند كه هيچ حديث مخالف قرآن را از آنان ندانيم و به آنان منتسب نسازيم . پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى فرمايد : إذا جاءكم الحديث فاعرضوه على كتاب اللّه ، فإن وافقه فخذوه ، و إلّا فردّوه ؛ [٨] چون حديثى را از من براى شما نقل كردند ، آن را بر كتاب خدا عرضه بداريد. اگر با آن موافق بود ، بپذيريد ، وگرنه ، آن را بازگردانيد. نقل شيعى اين حديث ، كامل تر است. شيخ كلينى با سند خود از امام صادق عليه السلام چنين

[١] براى آشنايى با معيارهاى ديگر و نيز آگاهى از احاديث نقد شده ، ر . ك : احاديث ساختگى ، ترجمه كتاب الأخبار و الموضوعات ، اثر هاشم معروف حسنى و نيز : الأخبار الدخيلة ، نوشته علّامه شوشترى و الحديث النبوى بين الرواية و الدراية ، نوشته آية اللّه سبحانى. [٢] سوره مائده ، آيه ٤٨ . [٣] سوره نحل ، آيه ٨٩ . [٤] سوره فصّلت ، آيه ٤٢. [٥] ر . ك : سوره صافات ، آيه ٧ ـ ٨ ؛ سوره جن ، آيه ٢٦ ـ ٢٨ . [٦] سوره حجر ، آيه ٩ . [٧] سوره نحل ، آيه ٤٤ . [٨] تفسير القرطبى ، ج ١ ، ص ٣٨ .