گردآورى روايات متعدد هر مسئله ، گاه ما را با مشكل اختلاف احاديث روبه رو مى كند . اگر چه روايات و احاديث متخالف را نمى توان جزو اخبار هم خانواده شمرد ، امّا از نظر دخالت در تعيين حكم نهايى شارع و استناد آن به دين ، با آنها همانند است ؛ همان گونه كه تا اخبار تخصيص زننده و تقييد كننده را جستجو و در صورت يافتن آنها ، اخبار عامّ و مطلق را خاص و مقيّد نكنيم ، براى يافتن اخبار متعارض هم بايد به كاوش بپردازيم و در صورت وجود آنها بايد به حاصل جمع و برآيند نهايى اخبار هر دو دسته حكم داد . دستيابى به اخبار معارض گاه در فهم ما از احاديث دسته نخست نيز تأثير مى گذارد كه نمونه هايى از آن را چه در ناحيه تأثير بر فهم ظاهرى و اوليه از متن حديث و چه در ناحيه تأثير بر مقصود و مراد جدّى گوينده حديث در كتاب روش فهم حديث گزارش كرده ايم و در ادامه بحث به آن مى پردازيم .[١] در اينجا ابتدا به مبناى مقبول مجلسى رحمه الله در اخبار متعارض اشاره مى كنيم و نمونه هايى را از توانايى وى در جمع دلالى ميان اخبار مختلف مى آوريم . امرى كه نشان دهنده قدرت يك محدّث است و ريشه در توانمندى هاى ديگرى مانند آشنايى با اصول فقه ، لغت و ادب عرب و علم فقه دارد و از اين رو مسئله حلّ اخبار اختلافى را به صورت يكى از مهمترين مباحث فقه الحديثى جلوه داده است . مجلسى معمولاً ابتدا به جمع دلالى مى پردازد و چون نتواند ، به تخيير روى مى آورد كه لسان برخى روايات است و شيوه برخى محدثان بزرگ پيشين مانند كلينى است. [٢] او در مسئله كفّاره حنث عهد و نذر به جمع شيخ طوسى در ميان برخى از اخبار آن اشاره مى كند و چنين مى گويد : و اما در باره ، شيخ طوسى بين اخبار با حمل بر ضرورت و غير آن جمع كرده و آن جمع را با خبر جميل كه دلالتى بر مطلب ندارد تأييد مى نمايد ؛ چنان كه ذكر كرديم . [٣] پس تخيير [در اين گونه موارد] اظهر است هر چند كه آنچه ذكر شد نيز مطابق احتياط

[١] ر . ك : بخش دوم ، سير فهم حديث، فصل «توجه به اخبار معارض». [٢] الكافى ، ج ١ ، ص ٩ ، حديث «بأيّهما أخذتم من باب التسليم و سعكم ». [٣] منظور خبر جميل بن صالح از امام كاظم عليه السلام است : «كلّ من عجز عن نذر نذره ، فكفّارته كفّارة يمينِ» كه مجلسى رحمه اللهآن را آورده و دالّ بر استحباب دانسته است .