دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٨١٨
| ابن منجويه جلد: ٤ شماره مقاله:١٨١٨ |
اِبْنِ مَنْجويه، ابوبكر احمد بن على اصفهانى (٣٤٧- محرم ٤٢٨ق/ ٩٥٨- اكتبر
١٠٣٦م)، محدّث ساكن نيشابور. از آنجا كه برخى با نسبت يزدي نيز از او ياد
كردهاند (خطيب، ١/٤٦٨؛ فارسى، ١٠٥)، مىتوان احتمال داد كه نياكان وي از
يزد برخاستهاند. او در اوان جوانى براي تجارت از اصفهان به نيشابور رفت و
با اينكه در آغاز قصد كسب علم نداشت، به نوشتن املائات دو شيخ نيشابور،
ابوعمرو ابن نجيد و ابوالحسن سراج، براي همشهريان خود پرداخت. سپس به
اصفهان مراجعت كرد و از ابوبكر ابن مقري در آن ديار حديث شنيد. از اينجا بود
كه وي به كسب دانش روي آورد و سفرهاي علمى خود را آغاز كرد. او بار ديگر
به نيشابور رفت و از ابوعمرو ابن حمدان و حاكم ابواحمد حافظ استماع حديث
نمود (فارسى، همانجا). وي افزون بر نيشابور به شهرهاي ري، گرگان، نسا،
بخارا، سمرقند و هرات نيز سفر كرد (فارسى، همانجا؛ ذهبى، تذكرة، ٣/١٠٨٦). از
جملة شيوخ وي در حديث مىتوان از ابوبكر اسماعيلى و ابوعبدالله ابن منده
نيز نام برد (سمعانى، ١٢/٤٥٠؛ ذهبى، سير، ١٧/٤٣٩).
حاكم نيشابوري در تاريخ خويش متذكر شده كه ابن منجويه بعد از سال ٣٦٠ق
به كسب حديث پرداخته است (نك: سمعانى، ١٢/٤٥١). وي سرانجام به نيشابور آمد
و همانجا اقامت گزيد و به تأليف پرداخت و پس از مرگ ابوحازم عبدوي در مدرسة
ابوسعد زاهد در نيشابور مجلس املا داير كرد (فارسى، همانجا). جمع كثيري از وي
حديث شنيده و روايت كردهاند. از مشهورترين آنان خطيب بغدادي، ابوبكر
بيهقى، ابوصالح مؤذن و عبدالرحمان بن منده شايان ذكرند (خطيب، همانجا؛
بيهقى، ١/٨، جم؛ ذهبى، همانجا). شهرت ابن منجويه بيشتر به سبب تنها كتاب
موجود او يعنى رجال صحيح مسلم است. وي چنانكه خود در انتهاي كتاب ذكر
مىكند، در شرح حال رجال از اطلاعات ابوالعباس سراج و عمروبن على بهرة
بسياري گرفته است. در اين كتاب مؤلف پس از ذكر نام هر يك از محدثان، از
آن گروه از مشايخ و راويان ايشان، كه در صحيح مسلم ياد شدهاند، سخن گفته
است. ابن قيسرانى (ه م) در كتاب الجمع بين رجال الصحيحين، رجال صحيح
مسلم ابن منجويه و رجال صحيح بخاري كلاباذي را تلفيق كرده و در مقدمة آن
شيوة كار ابن منجويه را ستوده است (ص ٣-٤). كتاب رجال صحيح مسلم در دو جلد
و به كوشش عبدالله ليثى در بيروت (١٤٠٧ق/١٩٨٧م) به چاپ رسيده است. از
ديگر آثار ابن منجويه مستخرجاتى است كه وي بر صحيح بخاري، صحيح مسلم،
سنن ابوداوود و سنن ترمذي نوشته است (ذهبى، سير، ١٧/٤٤٠) كه در حال حاضر
اطلاع از نسخ آنها در دست نيست.
مآخذ: ابن قيسرانى، محمد، الجمع بين رجال الصحيحين، حيدرآباد دكن، ١٣٢٣ق؛
بيهقى، احمد، السنن الكبري، حيدرآباد دكن، ١٣٤٤ق؛ خطيب بغدادي، احمد، تلخيص
المتشابه فى الرسم، به كوشش سكينه شهابى، دمشق، ١٩٨٥م؛ ذهبى، محمد، تذكرة
الحفاظ، حيدرآباد دكن، ١٣٣٣-١٣٣٤ق؛ همو، سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب
ارنؤوط و محمد نعيم عرقسوسى، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ سمعانى، عبدالكريم،
الانساب، حيدرآباد دكن، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ فارسى، عبدالغافر، تاريخ نيسابور،
انتخاب ابواسحاق صريفينى، به كوشش محمد كاظم محمودي، قم، ١٤٠٣ق.
سيمين محقق
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا