دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٧٠٣
| ابنلهيعة جلد: ٤ شماره مقاله:١٧٠٣ |
اِبْنِ لَهيعه، ابوعبدالرحمان عبدالله بن لهيعة بن عُقبة حضرمى غافقى
اُعدولى (٩٦-١٧٤ق/٧١٥-٧٩٠م)، محدّث و قاضى مصري. ابن سعد پدر وي را عقبة
بن لهيعه دانسته است (٧/٥١٦؛ قس: بخاري، الضعفاء، ٦٩). در برخى از منابع
به وي كنية ابوخريطه و ابوالنضر نيز داده شده است (ابن حبان، ٢/١١-١٢؛ ابن
عساكر، ٤٢٢). در مورد تولد او تاريخهاي ٩٥ و ٩٧ق نيز در برخى مآخذ به چشم
مىخورد (ذهبى، ٨/١٢، ٢٠). از محل تولد و نشأت وي اطلاعى نداريم، تنها
مىدانيم كه از كودكى به تحصيل علم پرداخته و از مشايخ بسياري در مصر و
حجاز بهره برده است (همو، ٨/١٢). وي در ١٢٦ق در مصر اقامت داشت (همو، ٨/٢٠)
و سالها بعد در ١٥٥ق از طرف منصور خليفة عباسى با حقوق ماهانة ٣٠ دينار به
قضاي مصر گماشته شد و اين نخستينبار بود كه قاضى القضاة مصر مستقيماً توسط
خليفه منصوب مىشد (يعقوبى، ٢/٣٨٩؛ وكيع، ٣/٢٣٥؛ كندي، ٣٦٨). گرچه ذهبى
(٨/١٤، ٢٦) مدت اشتغال وي در مقام قضا را كمتر از يك سال دانسته، ليكن به
گزارش كندي (ص ٣٧٠) ابن لهيعه تا ربيعالاول ١٦٤ق در مقام خود باقى بوده
و در اين تاريخ عزل گرديده است (قس: يعقوبى، ٢/٤٠١، كه به قضاء وي در
زمان مهدي عباسى نيز اشاره مىكند). از ديگر دانستههاي ما دربارة زندگى وي
اين است كه در ١٣٨ق به همراه صالح بن على عباسى براي جنگ به شام
رفته است (ذهبى، ٨/١٩). در مورد تحصيل وي بايد گفت كه از مشايخى همچون
عطاء بن ابى رباح، عمرو بن شعيب، محمد بن منكدر، عبدالرحمان بن هرمز اعرج،
عمرو بن دينار، ابوزبير مكى و به گفتة برخى از عكرمه استفاده كرده و كسانى
چون نوهاش احمد بن عيسى، اشهب بن عبدالعزيز، سفيان ثوري، شعبة بن حجاج،
عبدالله بن مبارك، عبدالله بن وهب، عبدالرحمان اوزاعى و ابوالاسود نصر بن
عبدالجبار از وي بهره بردهاند (براي فهرستى از شيوخ و راويان او، نك: مزي،
٩/٣٨٥-٣٨٧).
ابن قتيبه (ص ٦٢٤) او را در شمار شيعيان آورده و ابن عدي نيز وي را مفرط در
تشيع دانسته است (نك: ذهبى، ٨/٢٦)، ولى مستند اين نسبت چندان روشن نيست.
از ديدگاه جرح و تعديل گرچه سعة روايت و تبحر وي در حديث و فقه مورد تحسين
برخى از مؤلفان قرار گرفته (نك: ابن سعد، همانجا؛ وكيع، ٣/٢٣٦؛ ابن ابى
حاتم، ٥/١٤٨؛ ابن حبان، ٢/١١- ١٢؛ ذهبى، ٨/١٣، ١٧- ١٨)، اما ضبط و اتقاق او در
نقل حديث مورد ترديد رجاليان واقع شده است و ظاهراً سبب آن بوده است كه
منزل ابن لهيعه در ١٧٠ق دچار حريق شد و بنابر نقل برخى از مؤلفان، كتب وي
نيز در آتش سوخت و از اين رو پشتوانة لازم در ضبط حديث را از دست داد. از
اين رو به رغم اينكه حديث وي در سنن ابوداوود، ابن ماجه و ترمذي آمده،
بعضى رجال شناسان او را تضعيف كرده و معتقدند كه ابن لهيعه پيش از اين
واقعه نيز در نقل حديث تساهل داشته است (براي آگاهى بيشتر در مورد نظريّات
پراكندة رجاليان، نك: ابن سعد، همانجا؛ ابن معين، ١/٦٧ - ٦٨؛ بخاري، الضعفاء،
همانجا، التاريخ الكبير، ٣(١)/١٨٣، التاريخ الصغير، ٢/١٨٩؛ بسوي، ٢/١٨٤- ١٨٥؛
نسائى، ٢٠٣؛ عقيلى، ٢/٢٩٣- ٢٩٥؛ ابن ابى حاتم، ٥/١٤٦- ١٤٨؛ ابن حبان،
٢/١٢-١٣؛ ابن عدي، ٤/١٤٦٢-١٤٧٢؛ دارقطنى، ٢٦٥؛ ذهبى، ٨/١٣- ٢٦). ابن لهيعه در
١٥ ربيعالاول يا ٢٤ جماديالا¸خر ١٧٤ (در برخى منابع ١٧٠ يا ١٧٣ق) از دنيا
رفت و داوود بن يزيد بن حاتم بر وي نماز گزارد (بسوي، ١/١٦٥؛ ابن عدي،
٤/١٤٦٣؛ ابن خلكان، ٣/٣٩).
در مورد آثار وي بايد گفت كه در منابع از عنوان خاصى ياد نشده و چنانكه
گذشت، به گفتة بعضى آثار او در حريق سوخته است، ولى ظاهراً برخى اصول
روائى وي باقى مانده و احتمالاً همان نوشتهها بوده كه مأخذ مؤلفان بعد
قرار گرفته است. از جملة آنهاست روايات وي در زمينة سيره و مغازي پيامبر(ص)
و وقايع تاريخى كه مورد استفادة كسانى همچون ابن هشام (١/٦، جم)، خليفة بن
خياط (١/ ١٥٥، جم)، ابن عبدالحكم (ص ٣، ٤، جم)، بلاذري (ص ٥٠، ٣٠١، جم)، طبري
(١/٧٦، ٤٨٣، جم)، كندي (ص ٤٦٢، جم)، ابن عبدالبر (ص ٥٦ -٥٩، جم) و ديگران
واقع شده است.
همچنين صحيفهاي مشتمل بر روايات ابن لهيعه به صورت پاپيروس در هايدلبرگ
محفوظ است (نك: و در ١٩٦٧م نبيه عبود اين نسخه را در «مطالعاتى در
پاپيروسهاي ادبى عربى١» در شيكاگو به چاپ رسانيده است.
مآخذ: ابن ابى حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعديل، حيدرآباد دكن، ١٣٧٢ق/
١٩٥٣م؛ ابن حبان، محمد، المجروحين، به كوشش محمود ابراهيم زايد، بيروت،
١٣٩٦ق؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن سعد، محمد، الطبقات الكبري، بيروت، دارصادر؛
ابن عبدالبر، يوسف، الدرر، به كوشش شوقى ضيف، قاهره، ١٣٨٦ق/ ١٩٦٦م؛ ابن
عبدالحكم، عبدالرحمان، فتوح مصر، به كوشش توري، ليدن، ١٩٢٠م؛ ابن عدي،
عبدالله، الكامل، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ ابن عساكر، على، تاريخ مدينة دمشق،
نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ ابن قتيبه، عبدالله، المعارف، به كوشش
ثروت عكاشه، قاهره، ١٩٦٠م؛ ابن معين، يحيى، معرفة الرجال، به كوشش محمد
كامل قصار، دمشق، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ ابن هشام، محمد، السيرة النبوية، به كوشش
مصطفى سقا و ديگران، قاهره، ١٣٥٥ق/١٩٣٦م؛ بخاري، محمد، التاريخ الصغير، به
كوشش محمود ابراهيم زايد، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ همو، التاريخ الكبير، حيدرآباد
دكن، ١٣٧٧ق/١٩٥٨م؛ همو، الضعفاء الصغير، به كوشش محمود ابراهيم زايد، بيروت،
١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ بسوي، يعقوب، المعرفة و التاريخ، به كوشش اكرم ضياء عمري،
بغداد، ١٣٩٤ق/ ١٩٧٤م؛ بلاذري، احمد، فتوح البلدان، به كوشش عبدالله انيس
طباع، بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ خليفة بن خياط، الطبقات، به كوش سهيل زكار،
دمشق، ١٩٦٦م؛ دارقطنى، على، الضعفاء و المتروكون، به كوشش موفق بن
عبدالله بن رياض، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش
شعيب ارنؤوط و نذير حمدان، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ طبري، تاريخ؛ عقيلى، محمد،
الضعفاء الكبير، به كوشش عبدالمعطى امين قلعجى، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ كندي،
محمد، الولاة و كتاب القضاة، به كوشش روون گست، بيروت، ١٩٠٨م؛ مزي، يوسف،
تهذيب الكمال، نسخة خطى كتابخانة احمد ثالث، شم ٢٨٤٨؛ نسائى، احمد، كتاب
الضعفاء و المتروكين، به كوشش محمود ابراهيم زايد، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛
وكيع، محمد، اخبار القضاة، بيروت، عالم الكتب؛ يعقوبى، احمد، تاريخ، بيروت،
دارصادر؛ نيز:
.
بخش فقه، علوم قرآنى و حديث
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا