دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥١٨
| ابن عسکر، ابوعبدالله محمد بن علی جلد: ٤ شماره مقاله:١٥١٨ |
اِبْنِ عَسْكَر، ابوعبدالله محمد بن على (٥٨٤ -٦٣٦ق/١١٨٨- ١٢٣٩م)، راوي،
فقيه، مورخ و اديب عصر موحدون اندلس. خاندان وي در روستايى در غرب مالقه
ساكن بودند (ابن ابار، ٢/٦٤١)، اما او خود در مالقه پرورش يافت و نزد استادان
آن ديار از جمله ابوالحجاج ابن شيخ، ابوالقاسم بن سمجون، ابوالحسن بن
شقوري و ابن حوط الله حديث شنيد. نظر به اعتبار و شهرت گستردهاي كه كسب
كرده بود، توانست از بسياري از علماي اندلس و مغرب، چون ابوالحسن على بن
احمد جيانى و عبدالله بن احمد بن قدامه و حتى برخى از علماي مشرق اجازة
روايت دريافت كند. سپس خود به گروهى از مردم بغداد، بنا به تقاضاي آنان،
اجازة روايت داد (مراكشى، ٦/٤٤٩؛ ابن خطيب، ٢/١٧٤). كسانى كه در شمار
استادان او بودهاند، بسيارند و مراكشى (همانجا) نام ١٧ تن از آنان را
برشمرده است. با اين حال او، از اينكه نتوانسته از درس ساير بزرگان و
دانشمندان عصر خود بهره گيرد، اظهار تأسف كرده است (ذهبى، ٢٣/٦٦).
وي مدتى منشى ابوعبدالله محمد بن حسن نباهى در امر قضا بود و پس از چندي
در زمان انتقال حكومت مالقه از بنى هود به بنى احمر، نيابت قضا به او
سپرده شد و در ٦٣٥ق به رغم ميل باطنيش رسماً رياست آن را به عهده گرفت و
تا پايان عمر در اين سمت باقى ماند. عدالت و داوري صحيح او در صدور احكام
مورد ستايش بسيار قرار گرفته است (مراكشى،همانجا؛ ابنخطيب، ٢/١٧٣). ابنابار
(همانجا) گويد وي دوبار منصب قضا را در مالقه به عهده گرفته است.
ابن عسكر در فقه، حديث و قرائت قرآن نيز تبحر داشت و مجالس درس وي مورد
استقبال بسياري از بزرگان آن روزگار بود. ابوبكر ابن حبيش و ابن سعيد
اندلسى از جمله كسانى بودهاند كه از محضر درس او بهره بردهاند (ابن سعيد،
١٣٠؛ مقري، ٤/٣١١). برخى، از جمله ابوبكر ابن خميس، ابوبكر ابن ابى العيون
و ابو عبدالله ابن بري از او روايت كردهاند (مراكشى، همانجا).
ابن عسكر سرودههايى نيز داشته است كه حدود ٢٠ بيت از آنها در آثار ابن سعيد
(ص ١٣٠-١٣١)، مراكشى (ص ٤٥١)، ابن خطيب (٢/١٧٥) و مقري (٢/٣٥١، ٣٥٢، ٣/٣١١)
آمده است. مضمون بيشتر اشعار او مدح و تغزل و يا دربارة اجازههايى است كه
گرفته يا به ديگران داده است و در همة آنها آثار تكلف و تصنع جلوهگر است،
چنانكه شعر او را بايد از نوع «شعر علما» دانست. قطعات مسجع كوتاهى نيز از
نثر او در آثار ابن سعيد (ص ١٣١) و مقري (٢/٣٥١-٣٥٢، ٥/١٣٠) آمده است كه
ويژگيهاي نثر روزگار خود را دارد.
آثار: ١. الاكمال و الاتمام فى صلة الاعلام يا مطلع الانوار و نزهة البصائر و
الابصار، كه ذيلى است بر كتاب مفقود الاعلام بمحاسن (بمجالس) الاعلام من
اهل مالقة الكرام، نوشتة اديب گمنام اصبغ بن على بن ابى العباس (د
٥٩٢ق). ابن عسكر در اين كتاب علاوه بر شرح احوال شعرا و بزرگان مالقه،
اطلاعات ارزشمندي نيز دربارة زندگى اجتماعى آن زمان و حوادث تاريخى ريز و
درشتى كه عموماً جاي ديگري مذكور نيست و همواره مورد توجه و استناد مورخان
بعد از او از جمله ابن خطيب (٢/٤٤٤، ٤٨٤)، نباهى (ص ٩١، ١٠١، جم) و مقري،
٥/١٣٠) بوده، به دست داده است. اين اثر كه با درگذشت ابن عسكر ناتمام
مانده بود، توسط برادر زادة وي ابوبكر محمد بن خميس به اتمام رسيد. نسخهاي
از آن در يكى از كتابخانههاي شخصى مراكش موجود است (پرووانسال، )؛
I/٢٨٩-٢٩٣ ٢. التكملة و الاتمام لكتاب التعريف و الاعلام، كه ذيلى است بر
كتاب التعريف و الاعلام عبدالرحمان بن ابى الحسن سهيلى در معرفى اشخاص و
گروههايى كه برخى از آيات قرآن دربارة آنان نازل شده است. ابن عسكر (ص
٤- ٥) خود دربارة انگيزة نگارش اين كتاب مىگويد كه چون كتاب سهيلى را در
مقايسه با ساير كتب تفسير بديع و بىنظير يافته، در صدد تأليف تكملهاي
برآمده تا آنچه را كه وي فروگذاشته، كامل كند. نسخههايى از اين كتاب در
مصر (خديويه، ١/١٥٣-١٥٤؛ I/٥٢٦ )، GAL, دمشق (ظاهريه، ٢/٨٨ -٨٩) و كتابخانة عاشر
افندي ( تذكرة النوادر، ٢٧) موجود است.
آثار يافت نشده: ١. الجزء المختصر فى السُلُوّعن ذهاب البصر، كه آن را براي
واعظ نابيناي معاصرش ابومحمد ابن ابى خرصى تأليف كرده بوده است؛ ٢. رسالة
ادّخارِ الصبر فى افتخار القصر و القبر (ابن ابار، ٢/٦٤٢؛ مراكشى، ٦/٤٥٠)؛ ٣.
شرح الا¸يات التى استشهد بها سيبويه (عباس، ٦/٤٥٠)؛ ٤. شفاء العلة فى سمت
القبلة (كحاله، ١١/٧)؛ ٥. المشرع الروي فى الزيادة على غريبى الهروي؛ ٦.
نزهة الناظر فى مناقب عمار بن ياسر (ابن ابار، مراكشى، همانجاها). كتابى هم
در انساب بنى سعيد و مناقب آنان به وي نسبت دادهاند (ابن سعيد، ١٣٠-١٣١؛
مقري، ٢/٣٥٢). مجموعهاي مشتمل بر ٤٠ حديث نيز داشته است كه سلسلة سند هر
يك از آنها به يكى از صحابه ختم مىشده كه نامش با نام شيخ خود او يكى
بوده است و اين خود بيانگر وسعت معلومات وي در علم حديث است (ابن ابار،
همانجا؛ ابن خطيب، ٢/١٧٤).
مآخذ: ابن ابار، محمدعبدالله، التكملة لكتاب الصلة، به كوشش عزت عطار حسينى،
قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٦م؛ ابن خطيب، محمد، الاحاطة، به كوشش محمد عبدالله عنان،
قاهره، ١٣٩٤ق؛ ابن سعيد، على، القدح المعلى، به كوشش ابراهيم ابياري،
قاهره، ١٤٠٠ق؛ ابن عسكر، محمد، التكلمة و الاتمام، نسخة عكسى موجود در
كتابخانة مركز؛ تذكرة النوادر، حيدرآباد دكن، ١٣٥٠ق؛ خديويه، فهرست؛ ذهبى،
محمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش بشار عواد معروف و محيى هلال السرحان،
بيروت، ١٤٠٥ق؛ ظاهريه، خطى (علوم قرآنى)، خيمى؛ عباس، احسان، حاشية الذيل
و التكملة (نك: مراكشى در همين مآخذ)، كحاله، عمررضا، معجم المؤلفين، بيروت،
١٩٥٧م؛ مراكشى، محمد، الذيل و التكملة، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٩٧٣م؛
مقري تلمسانى، احمد، نفح الطيب، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٣٨٨ق،
نباهى، عبدالله، تاريخ قضاة الاندلس، به كوشش لوي پرووانسال، قاهره،
١٩٤٨م؛ نيز:
; L E v o - Proven ٥ al, E., X Sur deux po E tes de Malaga dux q si E cle n ,
Arabica, Leiden, ١٩٥٤.
مريم صادقى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا