دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٧٠٤
| ابنليون جلد: ٤ شماره مقاله:١٧٠٤ |
اِبْنِ لِيون (لئون١)، ابوعثمان سعد بن احمد بن ابراهيم بن احمد تُجيبى
(٦٨١ -٧٥٠ق/١٢٨٢-١٣٤٩م)، اديب و شاعر اندلسى كه در علوم حديث، فرائض،
پزشكى و كشاورزي نيز دست داشته است. تبارش از لورقه٢ بود، اما او خود در
الميره٣ زاده شد و تا پايان عمر نيز همانجا ماند (ابن قاضى مكناسى، ٣/٢٩٢).
وي نزد استادي برجسته چون احمد بن عبدالنور ادب آموخت و مايههاي اولية
تعليم و تربيتش را از او گرفت، نيز در محضر محمد بن احمد بن شعيب و محمد بن
على بن ابى العيش همدانى شاگردي كرد (همانجا). مدتى نيز به تحصيل پزشكى
روي آورد و با اهل اين فن به گفت و شنود پرداخت، تا حدي كه در اين فن
مهارت يافت (باباتنبكتى، ١٢٣)؛ اما دانسته نيست كه پزشكى را نزد چه
استادانى آموخته است. ابن ليون در المريه مجلس تدريس داشت و شاگردان
بسيار تربيت كرد. از جمله مشهورترين آنان بايد از لسانالدين ابن خطيب
(مقري، ٨/٩٠) كه در آثارش از استاد خود بسيار ياد كرده است و نيز از ابن
خاتمه، ابن مصادف و ابن حضرمى نام برد (ابن خطيب، الاحاطة، ١/٢١٠؛ ابن
قاضى مكناسى، ٣/٢٩٤- ٢٩٥؛ بابا تنبكتى، همانجا). گفتهاند كه دانشمندان و
بزرگزادگان براي تحصيل طب نزد او مىرفتهاند (بابا تنبكتى، همانجا). ابن
ليون را به دينداري و نيك خويى ستودهاند. وي مردي گوشهگير بود و تا پايان
عمر مجرد زيست و چون مردي عدالتخواه بود، برخى از قاضيان المريه او را به
نيابت خود منصوب مىكردند (همانجا؛ ابن قاضى مكناسى، ٣/٢٩٣؛ ابن خطيب،
الكتيبة، ٨٦). گفته شده است كه برخى، او را با سعد بن احمد تجيبى جيانى (د
٧٢٢ق) خلط كردهاند (بابا تنبكتى، ١٢٤- ١٢٥).
ابن ليون علاقة خاصى به گردآوري كتب، تصحيح و مقابلة آنها داشت. به همين
سبب كتابخانة بزرگى فراهم آورد كه يكى از بهترين كتابخانههاي المريه
محسوب مىشد. ابن حضرمى، يكى از شاگردانش، كه ٣٠ سال نزد وي بوده و
پارهاي از منظومههاي او را در حديث و فرائض (علم تقسيم ارث) حفظ كرده
بود، همواره از كتابخانة او استفاده مىكرده است (همو، ١٢٣، ١٢٤). وي سرانجام
در ٧٠ سالگى به بيماري طاعون كه در المريه شيوع يافته بود، درگذشت (همو،
١٢٤).
آثار: ابن ليون يش از ١٠٠ كتاب و رساله در قالب نظم و نثر در زمينههاي
كشاورزي، پزشكى، حديث و فرائض پديد آورده كه بيشتر آنها از بين رفته است
(ابن خطيب، اوصاف الناس، ٤٨؛ مقري، ٨/٩١). گفتهاند كه در زمان ابن ليون،
هيچ نويسندهاي به اندازة او پركار و صاحب اثر نبوده است (بابا تنبكتى،
١٢٣). آثار وي را مىتوان به دو دسته تقسيم كرد: آثاري كه به قلم خود
اوست و نوشتههايى كه از ديگران اقتباس و تلخيص كرده و غالباً آنها را به
نظم كشيده است. مهارت وي در تلخيص كتابها به حدي بود كه در مغرب به وي
مثل مىزدند (مقري، همانجا).
ظاهراً تنها اثر چاپى ابن ليون به گفتة زركلى (٣/٨٣)، النخبة العليا من ادب
الدين و الدنيا ست كه تلخيصى از اثر ابوالحسن ماوَردي است.
آثار خطى: ١. ابداع المَلاحة و انهاء الرّجاحة فى اصول صناعة الفلاحة،
ارجوزهاي است در كشاورزي، نسخههايى از آن در غرناطه (نك: و رباط موجود است
(واتسون، ٣٤٩)؛ ٢. الانالة العلمية من الرسالة العلمية فى طريقة الفقراء
المتجردين من الصوفية، گزيدهاي است از رسالة على بن عبدالله ششتري در
احوال صوفيان. ابن ليون افزون بر تلخيص اثر، قسمتهايى از آن را نيز تصحيح
كرده است. نسخهاي از آن در رباط موجود است (علوش، ٢(١)/١٥٦) و زركلى نيز
(همانجا)، نسخهاي از آن داشته است؛ ٣. بُغية المؤانس من بهجة المجالس وانس
المجالس، تلخيصى از كتاب بهجة المجالس ابن عبدالبر نمري (د ٤٦٣ق) است كه
در ٧٣٧ق صورت گرفته است. نسخههاي خطى آن در دارالكتب مصر (سيد، ١/١١٠)،
كتابخانة احمدية تونس (منصور، ٢٨-٢٩) و قرويين فاس (فاسى، ٣/٣٤٣) بر جاي
مانده است؛ ٤. لمح السحر من روح الشعر و دوح الشجر (روح الشحر)، گزيده
كتاب روح الشعر، اثر محمد بن احمد بن جلاّب فهري است كه ابن ليون آن را
در ٢٠ فصل تنظيم كرده است. تاريخ خاتمة اين گزيده ٧٣٩ق است. نسخههايى از
آن در كتابخانة احمديه دمشق (منصور، ١٠٣)، دارالكتب مصر (سيد، ٢/٢٧٩) و همچنين
در آلمان (واگنر، و كتابخانة صبيحية سَلا ( فهرس، ٣٣٢) موجود است.
غير از ارجوزة ابن ليون كه قبلاً ذكر آن رفت، نمونههايى از شعرهاي وي در
منابع ذكر شده كه بيشتر آنها در زمينة پند و اندرز است؛ شعرهايى نيز در زمينة
تشويق به آموختن دانش، نهى از كارهاي ناپسند و اميد و توسل به پرورگار
دارد. ابن قاضى مكناسى (٣/٢٩٥) دربارة شعر ابن ليون گفته است كه او شعر را
خوب مىشناخته، اما خود شاعر برجستهاي نبوده است. ابن ليون به شعرهاي
حلاّج، ابن خفاجه، ابن عريف و ابن عبدربه علاقه داشته است (مقري،
٨/١٤١-١٤٣). مقري ٣ اثر از آثار منظوم او را با نمونههايى از اشعار وي آورده
است؛ الابيات المهذبة فى المعانى المقربة، شعرهايى در زمينة پند و اندرز (نك:
مقري، ٨/١٢٢-١٢٣)؛ انداء الديم فى الوصايا و الحكم (همو، ٨/١٣٢-١٤١). تأليف
اين اثر در ٧٢١ق پايان يافته است؛ نصائح الاحباب و صحائح الا¸داب (همو،
٨/٩١-١٢٢)، شامل ٢٠٠ بيت از شعرهاي پندآموز.
آثار ديگري كه به ابن ليون نسبت دادهاند، عبارتند از: العماد فى علوم
الاسناد (كتانى، ١/٣٨٥)؛ مختصر كتاب السجلماسى در علم بديع (ابن قاضى
مكناسى، ٣/٢٩٤)؛ مختصر كتاب الفصوص صاعد لغوي (همانجا)؛ منظومة فى علم
التكسير )؛ GAL,S,II/٣٨٠) النثر العلمية، كه مقالهاي است عرفانى (همانجا).
ظاهراً وي در زمينة پزشكى نيز نوشتههايى داشته (ابن خطيب، اوصاف الناس،
٤٨) كه اثري از آنها بر جاي نمانده است.
مآخذ: ابن خطيب، محمد، الاحاطة، به كوشش محمد عبدالله عنان، قاهره، ١٣٧٥ق/
١٩٥٥م؛ همو، اوصاف الناس فى التواريخ و الصلات، به كوشش محمد كمال شبانه،
مراكش، ١٣٩٧ق/١٩٧٧م؛ همو، الكتيبة الكامنة، به كوشش احسان عباس، بيروت،
١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ ابن فاضى مكناسى، احمد، درةالحجال فى اسماء الرجال، به كوشش
محمد احمدي ابوالنور، قاهره، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ باباتنبكتى، احمد، «نيل
الابتهاج»، در حاشية الديباج المذهب ابن فرحون، قاهره، ١٣٥١ق/ ١٩٣٢م؛
زركلى، اعلام؛ سيد، خطى؛ علوش، ي.، فهرس المخطوطات العربية، رباط،
١٣٧٤ق/١٩٥٤م؛ فاسى، محمد عابد، فهرس مخطوطات خزانة القرويين، مراكش،
١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ فهرس الخزانة العلمية الصبيحية بسلا، به كوشش محمد حجى، كويت،
١٤٠٦ق/ ١٩٨٥م؛ كتانى، عبدالحى، فهرس الفهارس، مراكش، ١٣٤٦ق؛ مقري، احمد،
نفح الطيب، به كوشش محمد بقاعى، بيروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛ منصور، عبدالحفيظ،
فهرس مخطوطات المكتبة الاحمدية، بتونس، بيروت، ١٣٨٨ق/١٩٦٩م؛ وانسون، اندريو،
الابداع الزراعى، ترجمة احمد اشقر، به كوشش محمد نذير سنكري، حلب، ١٩٨٥م؛
نيز:
,S; Wagner, Ewald, Werzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland,
Wiesbaden, ١٩٧٦.
شهناز رازپوش
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا