دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٣٠
| ابن قبطرنه جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٣٠ |
اِبْنِقَبْطُرْنُه، ياابنقبْطَرنو(احتمالاًازاسپانيايىكهن: )، cap+torno نام
٣ برادر از شعرا و ادباي اندلس در اواخر سدة ٥ و اوايل سدة ٦ق/١١-١٢م. بنو
قبطرنه از خاندانهاي اصيل و دانشمند اندلس بودند (نك: ابن خاقان، ١٥١-١٥٢؛
ابن خطيب، ١/٥٢٨؛ فروخ، ٥/١٢٢) و با توجه به لقب اسپانيايى آنان، مىتوان
پنداشت كه از بوميان آن سرزمين بودهاند (همانجا؛ قس: دوزي، II/٣١٠ ; ٢ EI).
هر ٣ برادر كه از مردم بَطَليوس بودند (قس: فروخ، همانجا، كه آنان را از
مردم قرطبه دانسته است)، از اوان جوانى به جمع نديمان و وزيران متوكل
(حك ٤٧٣- ٤٨٧ق) آخرين فرمانرواي افطَسيان پيوستند و در دربار پر عيش و عشرت
او در بطليوس به خدمت پرداختند (ابن خاقان، ١٤٨-١٥٠؛ ابن خطيب، ١/٥٢٩ -٥٣٠؛
قس: ابن ابار، التكملة، ١/٣٣٧، ٣/٦٢٤) و چون بطليوس به تصرف مرابطون درآمد،
در زمرة كاتبان يوسف بن تاشفين (حك ٤٨٤-٥٠٠ق) درآمدند و بقية عمر را در دربار
مرابطون به سر بردند (نك: همانجا؛ قس: ابن خطيب، ١/٥٢٩؛ نيكل، ١٧٥ ؛ پالنثيا،
١٢٠-١٢١). ابن خاقان (همانجا) كه با هر ٣ برادر روابط دوستانه داشته، از صفا و
صداقت و راستى و درستى آنان در عين بىغمى و هرزهگردي، ياد كرده است
(قس: فروخ، همانجا). اشعار آنان نيز از نوعى زندگانى بىدرد اشرافى، زن
بارگى، مىگساري (قس: نيكل، و بىخبري حكايت دارد و شعرشان هر چند به سبب
روانى و لطافت، در منابع ادبى منزلتى يافته (نك: ابن خاقان، ١٤٨-١٥٤؛
عمادالدين، ٣/٤٢٢-٤٢٧؛ ابن ظافر، ١٩٦؛ ابن دحيه، ١٨٦-١٨٧؛ ابن سعيد، رايات،
٥٩ -٦٠، المغرب، ١/٣٦٧- ٣٦٨)، از مفاهيم عميق و معانى بديع تهى (قس: فروخ،
٥/١٢٣) و بيشتر تقليد از اشعار بزرگان است (قس: ٢ EI).
كوچكترين و معروفترين اين ٣ برادر، ابوبكر عبدالعزيز بن سعيد ابن عبدالعزيز
(د پس از ٥٢٠ق/١١٢٦م) است كه او را نخست، در نوجوانى و زيبارويى، همراه
ياران از جمله ابن وهبون (ه م)، در بيرون شهر مىيابيم كه به ديدن هلال
شوال رفته بودند (نك: ابن خاقان، ٢٤٢؛ مقري، ٤/٢٥٣). از قطعه شعري كه
هنگام ملاقات با سعدبن متوكل در زندان مرابطون در رثاي متوكل و دو فرزندش
سروده، به خوبى برمىآيد كه وي بر زندگانى پر عيش و نوشى كه در كنار آنان
داشته، سخت حسرت مىخورد (نك: ابن ابار، الحلة، ٢/١٠٣-١٠٤). در منابع از
ابوبكر ابن قبطرنه بيش از ٢ برادر ديگر شعر نقل شده است (نك: همان،
٢/١٠٣-١٠٤، ١٧٤؛ مقري، ٢/١٦١، ١٦٣- ١٦٥، ٤/٣٣١، ٥/١٣٤، ١٥٣، ٦/٩٢). مراكشى (ص
١٧٣) ابوبكر را (با نام محمد بن محمد؟) اديب، شاعر و كاتبى برجسته در صف
بزرگانى چون ابن الجد، ابن ابى الخصال و ابن عبدون آورده است. ابن ابار
نيز ( التكملة، ٣/٦٢٤) با اشاره به نظم و نثر و ادب وي، ابوبكر ابن محرز
بطليوسى و ابوعبدالله ابن زرقون را در شمار شاگردان او دانسته است، اما از
چگونگى كارهاي علمى وي اطلاعى در دست نيست.
برادر بزرگتر (نك: ابن ظافر، ٣٧٥) ابومحمد طلحة بن سعيد است كه در زمان حيات
برادرش ابوبكر درگذشت (ابن ابار، همان، ١/٣٣٧). وي كه مانند برادر در ادب
دست داشت، نزد استادان بزرگ زادگاهش شاگردي كرده و از ياران قاضى ابوبكر
ابن عربى (د ٥٤٣ق) بوده و در رثاي او قطعه شعري سروده كه ابن ابار آن را
ديده است (همانجا). در ميان اشعار برجاي مانده از او، دو قطعه مىشناسيم كه
در رثاي همسر خويش سروده است (ابن خاقان، ١٥٠). قصيدة ديگري نيز از او
مىشناسيم كه تقليد پرتكلف و بىبهايى از معلقة امرؤالقيس است (همو، ١٤٩؛
قس: نيكل، همانجا).
سومين برادر، ابوالحسن محمد بن سعيد است كه اخبار و اشعار اندكى از وي در
منابع آمده است.
مآخذ: ابن ابار، محمد، التكملة، ج ١، به كوشش عزت عطار حسينى، قاهره،
١٣٧٥ق/١٩٥٥م؛ همو، همان ج ٣، به كوشش فرانسيسكو كودرا، مادريد، ١٨٨٢م؛ همو،
الحلة السيراء، به كوشش حسين مؤنس، قاهره، ١٩٦٣م؛ ابن خاقان، فتح، قلائد
العقيان، بولاق، ١٢٨٤ق؛ ابن خطيب، محمد، الاحاطة، به كوشش محمد عبدالله
عنان، قاهره، ١٣٧٥ق/١٩٥٥م؛ ابن دحيه، عمر، المطرب، به كوشش ابراهيم
ابياري و ديگران، قاهره، ١٩٥٤م؛ ابن سعيد، على، رايات المبرزين، به كوشش
نعمان عبدالمتعال قاضى، قاهره، ١٣٩٣ق/١٩٧٣م؛ همو، المغرب، به كوشش شوقى
ضيف، قاهره، ١٩٥٣م؛ ابن ظافر، على، بدائع البدائه، به كوشش محمد ابوالفضل
ابراهيم، قاهره، ١٩٧٠م؛ پالنثيا، آنخل گنثالث، تاريخ الفكر الاندلسى، ترجمة
حسين مؤنس، قاهره، ١٩٥٥م؛ عمادالدين كاتب، محمد، خريدة القصر، قسم شعراء
المغرب و الاندس، به كوشش آذرتاش آذرنوش و ديگران، تونس، ١٩٧٢م؛ فروخ،
عمر، تاريخ الادب العربى، بيروت، ١٩٨٢م؛ مراكشى، عبدالواحد، المعجب، به
كوشش محمد سعيد عريان و محمد عربى علمى، قاهره، ١٣٦٨ق/١٩٤٩م؛ مقري، احمد،
نفح الطيب، به كوشش يوسف محمد بقاعى، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ نيز:
, R., Suppl E ment aux dictionnaires arabes, Beirut, ١٩٦٨; EI ٢ ; Nykl, A. R.,
Hispano - Arabic Poetry, Baltimore, ١٩٤٦.
رضا محمدزاده
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا