دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٣١
| ابن عقيله جلد: ٤ شماره مقاله:١٥٣١ |
اِبْنِ عَقيله، ابوعبدالله جمالالدين محمد بن احمد بن سعيد حنفى مكى،
ملقب به ظاهر (د ١١٥٠ق/١٧٣٧م)، محدث، صوفى و مورخ. او در مكه زاده شد و در
همانجا نشأت يافت. از عبدالله بن سالم بصري، شهابالدين احمد بن محمد
نخلى، الياس بن ابراهيم كورانى، ابن عبدالغنى و ديگران علم آموخت. محمد
بن على احمدي و عبدالله بن على سقاف به او تلقين ذكر كردند و على بن
عبدالله عيدروس از هندوستان براي او اجازه نوشت و سرانجام خرقة قادريه را
از دست قاسم بن محمد بغدادي پوشيد (مرادي، ٤/٣٠). او به شام و روم و عراق
سفر كرد و عدة زيادي از او دانش آموختند. در دمشق علاوه بر تشكيل حلقة ذكر،
مدتى نيز در مدرسة جقمقيه تدريس نمود (همو، ٤/٣١). از اجازه نامهاي كه از او
در دست است، معلوم مىشود كه در ١١٤٣ق در دمشق بوده است (زركلى، ٦/١٣). در
١١٤٥ق به بغداد رفت و در آنجا، محمد سعيد سويدي محضر او را درك كرد و از او
حديث شنيد (كتانى، ٢/٤٠). سپس به مكه بازگشت (مرادي، همانجا). امرالله بن
عبدالخالق مزجاجى از او روايت كرده است (كتانى، همانجا) و عبدالرحمان بن
محمد رفاعى و پسرش احمد و مصطفى بن عبدالجليل تلداوي از او اجازة گرفتهاند
(بخيت، ٣/٢٤، شم ١٢٠ و ١٢٣). ابن عقيله در مكه درگذشت.
از آثار او المنطق الفحوانى و المشهد الروحانى فى المعاد الانسانى است كه در
١٣٢٨ق در مصر به چاپ رسيده است ؛ GAL,S,II/٥٢٢) تيموريه، ٤/١٣٤). از ديگر
آثار او كه به صورت خطى باقى مانده، موارد ذيل قابل ذكرند: ١. الاسرار
المطوية فى الاسماء السهروردية (ازهريه، ٦/٣٣٥)؛ ٢. الجوهر المنظوم فى تفسير
القرآن العظيم بالمرفوع من كلام سيد المرسيلين و المحكوم ( آمبروزيانا، شم
١٣٩ )؛ ٣. عقد الجواهر فى سلاسل الاكابر (تيموريه، ٢/٢٣، ٩١؛ ششن، ٢/٢٢٣؛
هوتسما، شم ٤٢١ )؛ GAL,S,II/٥٢٢; ٤. فقه القلوب و معراج الغيوب ( براون، شم
٩٠١ )؛ ٥. الفوائد الجليلة فى مسلسلات ابن عقيلة، كه در ١١٤٥ق نوشته شده
است ( آلوارت، شم ١٦١٤ ؛ خديويه، ٧/٥٩١؛ تيموريه، ٢/٣٠٨؛ ازهريه، ١/٣٦٤؛ ششن،
٢/٢٢٤؛ )؛ GAL,II/٥٠٦ ٦. نسخة الوجود فى الاخبار عن حال الموجود، در امر جهان
از مبدأ تا معاد (خديويه، ٥/١٦٧؛ ، GAL همانجا؛ براي ديگر آثار خطى، نك:
ازهريه، ٦/٤٠٠؛ بخيت، ٣/٢٤- ٢٥؛ زركلى، ٦/١٣؛ سيد، ١/٣٤؛ ششن، ٢/٢٢٣؛ طلس،
٢٨٩؛ ظاهريه، ٨٧؛ و براي آثار مفقود نك: كتانى، ٢/٣٩؛ بغدادي، ٢/٣٢٣).
مآخذ: ازهريه، فهرست؛ بخيت، محمد عدنان و ديگران، فهرس المخطوطات العربية
المصورة، عمّان، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ بغدادي، هديه؛ تيموريه، فهرست؛ خديويه،
فهرست؛ زركلى، اعلام؛ سيد، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٤م؛ ششن،
رمضان، نوادر المخطوطات العربية فى مكتبات تركيا، بيروت، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ طلس،
محمد اسعد، الكشاف عن مخطوطات خزائن كتب الاوقاف، بغداد، ١٣٧٢ق/ ١٩٥٣م؛
ظاهريه، خطى (حديث)؛ كتانى، عبدالحى، فهرس الفهارس، فاس، ١٣٤٧ق؛ مرادي،
محمد خليل، سلك الدرر، بغداد، ١٣٠١ق؛ نيز:
Ahlwardt; Ambrosiana; Browne; GAL; GAL, S; Houtsma, M. Th., cata- logue d'une
Collection de manuscrits arabes et turcs, Leiden, ١٨٨٦.
محمدهادي مؤذن جامى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا