دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٦٧
| ابن کامل جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٦٧ |
اِبْنِ كامِل، ابوبكر احمد بن كامل بن خلف بن شجره (٢٦٠- ٨ محرم ٣٥٠ق/٨٧٤
-٢٧ فورية ٩٦١م)، عالم در علوم قرآن، فقيه و فاضى بغدادي. او را منسوب به
جدش شجري نيز خواندهاند (سمعانى، ٨/٦٥). وي در سامرا زاده شد و در بغداد
سكنى گزيد (ابن نديم، ٣٥؛ خطيب، ٤/٣٥٧). تحصيلات اوليهاش را در آنجا آغاز
نمود و قرائت را به طريق عرض از ابوبكر اصبهانى، محمد بن يحيى كسائى صغير و
ديگران فراگرفت (ابن جزري، ١/٩٨). از گروهى از مشايخ حديث چون حارث بن
ابى اُسامه، احمد بن ابى خيثمه، ابوقلابة رقاشى، محمد بن سعد عوفى و
عبدالله بن روح مداينى بهره برد و در علوم ديگري چون نحو، شعر، تاريخ،
ايام عرب و رجال نيز تبحر يافت (قفطى، ١/٩٧؛ خطيب، همانجا)، ولى به نظر
مىرسد كه شهرت اصلى وي در علوم قرآن بوده است (نك: ابن نديم، همانجا).
افرادي چون ابوبكر ابن مهران، احمد بن محمد عبدون و ابراهيم بن احمد مروزي
از او قرائت آموختهاند (ابن جزري، همانجا؛ براي نمونههايى از نقش او در
روايت قرائات، نك: ابن مهران، ٧١، ٧٤، ٧٥، ٧٦؛ اندرابى، ١٢٢، ١٢٣، ١٢٤، ١٢٦).
در حديث نيز جمع كثيري چون ابوالحسن دارقطنى، حاكم نيشابوري، ابوعبيدالله
مرزبانى، ابوعلى ابن شاذان، ابوبكر دوري و ابراهيم بن مخلد باقرحى از او
روايت كردهاند (دارقطنى، ١/٢١، جم؛ حاكم، ١/٣٢؛ نجاشى، ١٦٢؛ طوسى، ١٥٠؛
ذهبى، ١٥/٥٤٥). شاگردش ابن رزقويه بسيار از او ستايش كرده، اما دارقطنى
معتقد است كه او در نقل حديث تساهل داشته است (نك: خطيب، ٤/٣٥٨). جايگاه
ابن كامل در تاريخ را نيز نبايد ناديده گرفت. اگرچه كتاب التاريخ وي
اكنون در دست نيست، اما نوشتههاي تاريخى او تا قرنها بعد مورد استفادة
مؤلفان بوده است (نك: زبيدي، ١٠١؛ سيد مرتضى، امالى، ١/٢٢٧؛ خطيب، ٣/٤٠؛
همدانى، ١/١٥٤؛ ياقوت، ٤/١٠٧؛ ابن كثير، ١٠/٢٩٢، ٣٤٢، ١١/١٠٧؛ عليمى، ١/١٤٣،
٢/٦، ٧). همچنين منقولاتى دربارة اهل بيت (ع) از كتاب تاريخ وي مورد توجه
مؤلفان قرار گرفته است (نك: سيد مرتضى، الشافى، ٤/١١٤؛ ابن شهر آشوب، ٣/٣٦٣؛
قس: دلائل الامامة، ٥٠؛ جوينى، ١/٢٧٩، ٣٠١-٣٠٢).
ابن كامل راوي تاريخ طبري از خود اوست و در اين امر نقش مهمى داشته است
(نك: ابوعلى مسكويه، ٢/١٨٤، كه تاريخ طبري را به واسطة ابن كامل روايت
كرده است؛ قس: ابن اثير، ٨/٥٣). رابطة ابن كامل با محمد بن جرير طبري خود
يكى از برجستهترين جنبههاي شخصيت علمى اوست، چنانكه او را در جرگة آن
دسته از شاگردان طبري شمردهاند كه مدتى از مذهب فقهى وي پيروي مىكردند.
در واقع ابن كامل يكى از مهمترين فقيهان جريري است كه تأليفات متعددي
در اين مذهب داشته است و از ميان آنها دو كتاب الشروط الكبير و الشروط الصغير
كه از اولين نوشتهها در اين زمينه هستند، بيشتر قابل توجهند (نك: ابن نديم،
٢٩٢)؛ اما گويا پس از مدتى ابن كامل تقليد را كنار گذاشت و در رأي خود مستقل
گرديد (خطيب، ٤/٣٥٩؛ قس: ذهبى، ١٥/٥٤٦)، البته به جزئيات آراءِ فقهى وي در
اين دوره اشارهاي نشده است (قس: ابن ابى الوفاء، ٩٠؛ ابن قطلوبغا، ١٤،
كه نام او را در زمرة حنفيان آوردهاند). در توضيح اينكه اكثر منابع از او با
عنوان قاضى ياد كردهاند، خطيب بغدادي (٤/٣٥٧ بدون اشاره به تاريخى معين
گويد كه وي از جانب قاضى القضاة ابوعمر محمد بن يوسف، قضاي كوفه را برعهده
داشت. ابوعلى مسكويه (١/١٠٣) نيز ذيل حوادث سال ٣١١ق از حضور او به عنوان
قاضى در مناظرة حامد بن عباس در بغداد ياد كرده است.
ابن نديم (ص ٣٥، ٢٩٢) آثار متعددي را از ابن كامل نام برده كه نشانى از
آنها در دست نيست. تنها تأليف موجود وي اخبار القضاة الشعراء است كه نسخة
خطى آن در كتابخانة ينى جامع استانبول نگهداري مىشود I/٢٢٦) .(GAL,S,
همچنين در كتابخانة ظاهريه نسخة خطى رسالهاي با عنوان فوائد حسان و مقتل
عثمان بن عفان به روايت ابن كامل موجود است ( فهرس، ٣٦٧).
مآخذ: ابن ابى الوفاء، محمد، الجواهر المضية، حيدرآباد دكن، ١٣٣٢ق؛ ابن اثير،
الكامل؛ ابن جزري، محمد، غاية النهاية، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق/
١٩٣٢م؛ ابن شهر آشوب، محمد، مناقب، قم، انتشارات علامه؛ ابن قطلوبغا،
قاسم، تاج التراجم، بغداد، ١٩٦٢م؛ ابن كثير، البداية؛ ابن مهران، احمد،
المبسوط، به كوشش سبيع حمزه حاكمى، دمشق، ١٤٠٧ق/١٩٨٦م؛ ابن نديم،
الفهرست؛ ابوعلى مسكويه، احمد، تجارب الامم، به كوشش ه. ف. آمدرز، قاهره،
١٣٣٢ق/١٩١٤م، اندرابى، احمد عمر، قراءات القراء المعروفين، به كوشش احمد
تصيف جنايى، بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٦م؛ جوينى، ابراهيم، فرائد السمطين، به كوشش
محمد باقر محمودي، ١٣٩٨ق/١٩٧٨م؛ حاكم نيشابوري، محمد، المستدرك، حيدرآباد
دكن، ١٣٣٤ق؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛ دارقطنى، على،
السنن، به كوشش عبدالله هاشم يمانى، مدينه، ١٣٨٦/١٩٦٦م؛ دلائل الامامة،
منسوب به ابن رستم طبري، نجف، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٣م؛ ذهبى، محمد، سيراعلام
النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ابراهيم زبيق، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ زبيدي،
محمد، طبقات النحويين و اللغويين، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره،
١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب، حيدرآباد دكن، ١٣٩٧ق/١٩٧٧م؛
سيدمرتضى، امالى، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛
همو، الشافى فى الامامة، به كوشش عبدالزهراء خطيب حسينى، تهران، ١٤١٠ق؛
طوسى، محمد، الفهرست، به كوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، كتابخانة مرتضويه؛
عليمى، عبدالرحمان، المنهج الاحمد، به كوشش عادل نويهض، بيروت،
١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ فهرس مجامع المدرسة المعمرية، به كوشش ياسين محمد سواس،
كويت، ١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛ قفطى، على، انباه الرواة، به كوشش محمد ابوالفضل
ابراهيم، قاهره، ١٣٦٩ق/١٩٥٠م؛ نجاشى، احمد، الرجال، به كوشش موسى شبيري،
قم، ١٤٠٧ق؛ همدانى، محمد، تكملة تاريخ الطبري، به كوشش آلبرت يوسف كنعان،
بيروت، ١٩٦١م؛ ياقوت، ادبا؛ نيز:
,S.
مريم صادقى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا