دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٣١
| ابن قبه جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٣١ |
اِبْنِ قِبه، ابوجعفر محمد بن عبدالرحمان بن قبة رازي، متكلم امامى (د
اوايل سدة ٤ق/١٠م). از تاريخ تولد و درگذشت و سير زندگى او اطلاعى در دست
نيست، جز آنكه در آغاز معتزلى بود ولى پس از مدتى به مذهب اماميه گرويد.
ابوالقاسم بلخى (ه م) را از استادان وي و ابن بُطَّة قمى (ه م) را از
شاگردان او شمردهاند (ابن ابى الحديد، ١/٢٠٦؛ نجاشى، ٣٧٥). ابن شهر آشوب (ص
٩٥) و نجاشى (همانجا) او را به عنوان متكلمى قوي دست و نيكو عقيده
ستودهاند. از مناظرهها و مجادلههايى كه با متكلمان بزرگ عصر خود داشته
چنين برمىآيد كه در زمان خود در علم كلام از برجستگى ويژهاي برخوردار
بوده است. در عصر ابن قبه مهمترين مبحث متكلمان اماميه پاسخ دادن به
شبهاتى بوده كه متكلمان فرق ديگر اسلامى بر نظرية امامت شيعة اثنى عشري
وارد مىكردند. از ابوالحسين سوسنجردي نقل است كه پس از زيارت حضرت رضا(ع)
به ديدار ابوالقاسم بلخى در بلخ رفتم و كتاب الانصاف ابن قبه را به او
دادم. او بر اين كتاب نقضى نوشت به نام المسترشد فى الامامة؛ به ري
بازگشتم و كتاب را به ابن قبه دادم و او بر آن ردّي نوشت به نام
المستثبت فى الامامة و چون آن را نزد بلخى بردم، آن را با نقض المستثبت
پاسخ داد، اما وقتى كه به ري رسيدم ابن قبه از دنيا رفته بود (همو، ٣٧٦).
از الانصاف كه از مراجع ابن ابى الحديد در شرح نهجالبلاغة (١/٢٠٦) بوده و
او بخشى از خطبة شقشقيه را در آن كتاب ديده است، جز پارهاي كه در الشافى
سيد مرتضى (٢/١٢٦-١٢٧) آمده، چيزي نمانده است.
پارهاي ديگر از نوشتههاي ابن قبه را در كمالالدين ابن بابويه (١/٥١ -٦٠،
٩٤-١٢٦) مىيابيم كه حاكى از برخوردهاي كلامى وي با دو تن از متكلمان ديگر
مذهبهاست كه اين دو بر اعتقاد اماميه در مورد مسألة غيبت دوازدهمين امام(ع)
خرده گرفتهاند. ابوالحسين على بن احمد بن بشار يكى از آنهاست كه به
فرقهاي منسوب است به نام جعفريّه خُلّص (اشعري، ١٠١) و ديگري ابوزيد
علوي متكلم زيدي است كه ابن قبه به نقد آراء او پرداخته است. ابوزيد
علوي در اثبات مذهب خود و رد مذهب اماميه كتابى پرداخته است به نام
الاشهاد و ابن قبه بر آن ردي به نام نقض كتاب الاشهاد نوشته (ابن شهر
آشوب، ٩٥-٩٦؛ قس: نجاشى، ٣٧٥) كه ابن بابويه در كتاب ياد شده، از آن نقل
كرده است. ابن قبه در اين رساله اشكالهاي ابوزيد را يك به يك آورده و
به آنها پاسخ داده است.
محقق حلى (د ٦٧٦ق) در معارج الاصول (ص ١٤١) در مسألة جواز عقلى تعبد به خبر
واحد، نظر ابن قبه را، در آثار كلاميش، مبنى بر عدم جواز نقل و رد مىكند
(نيز نك: صاحب فصول، فصل جواز تعبد به خبر واحد).
افزون بر كتابهاي ياد شده، آثار ديگري نيز به نامهاي الرد على ابن على
الجبائى، كتاب التعريف و المسألة المفردة فى الامامة از ابن قبه ياد كردهاند
(نجاشى، همانجا؛ طوسى، ١/٢٩).
مآخذ: ابن ابى الحديد، عبدالحميد، شرح نهجالبلاغة، به كوشش محمد ابوالفضل
ابراهيم، قاهره، ١٣٧٩ق/١٩٥٩م؛ ابن بابويه، محمد، كمالالدين و تمام النعمة،
به كوشش علىاكبر غفاري، تهران، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ ابن شهر آشوب، محمد، معالم
العلماء، نجف، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛ اشعري قمى، سعد، المقالات و الفرق، به كوشش
محمدجواد مشكور، تهران، ١٣٦١ش؛ سيدمرتضى، علىبن حسين، الشافى فى الامامة،
تهران، ١٤١٠ق؛ صاحب فصول، محمد، الفصول الغروية، تهران، ١٢٧٠ق؛ طوسى، محمد،
فهرست، به كوشش آلويس اشپرنگر و محمود راميار، مشهد، ١٣٥١ش؛ محقق حلى، جعفر،
معارج الاصول، قم، ١٤٠٣ق؛ نجاشى، احمد، رجال، به كوشش موسى شبيري
زنجانى، ١٤٠٧ق/١٩٨٦م. ناصر گذشته
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا