دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٧٨
| ابن شرفشاه جلد: ٤ شماره مقاله:١٣٧٨ |
اِبْنِ شَرَفْشاه، حسينى استرابادي جرجانى، سيدركنالدين حسن ابن محمد (د
٧١٥ يا ٧١٨ق/١٣١٥ يا ١٣١٨م)، مكنى به ابومحمد (سبكى، ٦/٨٦) و ابوالفضايل
(دلجى، ١٥٠)، حكيم، متكلم و نحوي مشهور سدة ٨ق ١٤م. از روزگار نوجوانى و رشد
و تحصيلات او آگاهى در دست نيست، اما ظاهراً هنوز جوان بود كه در مراغه به
خدمت خواجه نصيرالدين طوسى پيوست و چندان هوشمندي و علاقه به دانش از خود
نشان داد كه در غيبت قطب الدين شيرازي، به سرپرستى شاگردان خواجه
برگزيده شد و معيد استاد گشت (سيوطى ١/٥٢١؛ ابن قاضى شهبه، ٢/٢٧٨). از آنجا
كه خواجه در ٦٥٧ق/١٢٥٩م در مراغه رحل اقامت افكنده و سن ابن شرفشاه
هنگام مرگ حدود ٨٠ سال بوده است (همو، ٢/٢٧٩)، وي بايد در حدود ٣٠ سالگى به
مراغه رفته باشد. در هر حال وي هيچ گاه ملازمت خواجه را ترك نگفت و حتى
در ٦٧٢ق/ ١٢٧٣م با او به بغداد رفت. پس از مرگ خواجه، در موصل اقامت گزيد
و به تدريس در مدرسة نورية آن ديار مشغول شد و نظارت بر اوقاف آنجا نيز به
او واگذار گرديد و در همين ايام برخى از آثار خويش را تأليف كرد (سيوطى،
١/٥٢٢). ظاهراً وي مدتى نيز در سلطانيه زيست و به گفتة سيوطى در مدرسة شافعية
آنجا به تدريس پرداخت (همانجا). گفتهاند چندي نيز در مدرسة شهيد ماردين
تدريس كرد (سبكى، همانجا). به احتمال قوي در همين مناصب هر ماه ٦٠٠ ،١و به
قولى ٨٠٠ ،١درهم مقرري دريافت مىكرد (ذهبى، ٤١؛ يافعى، ٤/٢٥٥). سرانجام در
محرم يا صفر ٧١٥ (ذهبى، همانجا؛ ابن تغري بردي، ٩/٢٣١) و به قولى در ٧١٨ق
(دلجى، همانجا؛ قس: حاجى خليفه، ١/٦٢٦) در موصل درگذشت (قس: روايت منحصر
به فر د مدرس، ٨/٥٤، كه تبريز را محل مرگ ابن شرفشاه دانسته است).
ابن شرفشاه در حكمت و كلام و نحو چيره دست بود (سيوطى، ١/٥٢١ -٥٢٢) و در
روزگار خود از شهرتى بسزا برخوردار گرديد، چنانكه رشيدالدين فضل الله (ص ٦٦)
در نامهاي كه در باب اعطاي مال به دانشمندان، به فرزندش امير على حاكم
بغداد نوشت، از وي خواست كه هزار دينار و مركبى بازين و پوستينى از پوست
سنجاب براي ركن الدين ارسال كند. وي در طول سى و اندي سال تدريس،
شاگردان متعددي تربيت كرد كه از آن ميان مىتوان از رينالدين على بن
حسين بن قاسم معروف به ابن شيخ العوينه و على بن عبدالله بن حسن
معروف به تاج الدين تبريزي ياد كرد (ابن قاضى شهبه، ٣/٤٣- ٤٥). دربارة
مذهب ابن شرفشاه اختلاف هست. برخى او را شيعه و برخى شافعى مذهب
دانستهاند (افندي، ١/٣٢١؛ خوانساري اصفهانى، ٣/٩٦). از آنجا كه سبكى و ابن
قاضى شهبه ترجمة او را در طبقات الشعافعية آوردهاند و با توجه به آنكه وي
كتاب الحاوي در فقه شافعى اثر نجم الدين عبدالغفار قزوينى را شرح كرده،
قول اخير درستتر به نظر مىرسد. شايد ملازمت خواجه نصيرالدين طوسى و نيز
انتساب كتابى به نام منهج الشيعة به وي (مدرس، همانجا) سبب شده باشد كه
بعضى از متأخران او را شيعى بدانند.
آثار: ابن شرفشاه در طول عمر درازش آثار متعددي از خود برجاي گذارد: ١. شرح
مختصر ابن حاجب (سبكى، ٦/٨٦) كه در دارالكتب مصر نسخهاي از آن موجود است
(تيموريه، ٤/١٦٨)؛ ٢. سه شرح بر الكافية ابن حاجب: شرح مفصل معروف به
البسيط، مختصر و متوسط معروف به الوافية (سبكى، همانجا؛ ابن تغري بردي،
٩/٢٣١) كه شرح اخير بسيار مشهور بوده، نسخ فراوانى از آن در كتابخانههاي
تهران (مشكوة، ٢/٤٦٢)، قم (مرعشى، ١١/١١٧)، يزد (وزيري، ١/٤١٨)، صوفيه
(درويش، ٢/١٧٨)، استانبول (كوپريلى، ٢/١٦٤) وجود دارد (براي بقية نسخ، نك: )؛
GAL,I/٣٦٨ ٣. شرح تصريف ابن حاجب معروف به الشافية (ابن تغري بردي،
همانجا) كه نسخههايى از آن در قاهره (سيد، خطى، ٢/٤٤) و استانبول (كوپريلى،
٢/٣٠١) موجود است؛ ٤. شرح اصولالدين ابن حاجب (سبكى، همانجا)؛ ٥. شرح دو
مقدمة ابن حاجب (ابن حجر، ٢/١١٨)، ٦. شرح المطالع در منطق؛ ٧. شرح شمسيه در
منطق (سبكى، همانجا)؛ ٨. شرح قواعد العقائد خواجه نصير در كلام كه به خواهش
فرزند خواجه به شرح آن پرداخت (سيوطى، ١/٥٢٢)؛ ٩. شرح حماسة ابوتمام (حاجى
خليفه، ١/٦٩٢)؛ ١٠. حل العقد و العقل فى شرح مختصر السؤل و الامل (بغدادي،
١/٢٨٣)؛ ١١. شرح الفصيح ثعلب در لغت (همانجا)؛ ١٢. منهج الشيعة (نهج الشيعة)
فى فضائل وصّى خاتم الشريعة، كه به نام سلطان اويس بهادرخان نگاشت
(امين، ٥/٢٥٥؛ مدرس، ٨/٥٤)؛ ١٣. حواشى بر تجريد الاعتقاد خواجه نصير (سيوطى،
١/٥٢٢)؛ ١٤ مرا¸ة الشفاء در طب (حاجى خليفه، ٢/١٦٤٨). ١٥. بيست سؤال از خواجه
نصيرالدين طوسى كه خواجه به هر يك پاسخ داده و تاريخ ٦٧١ق در پايان آن
ظاهراً به خط خود خواجه رقم خورده است (شورا، ٩/٤٦٤؛ سيد، فهرس، ١/٢٢١). ١٦.
شرح بر كتاب الحاوي در فقه شافعى كه وصف آن گذشت.
مآخذ: ابن تغري بردي، يوسف، النجوم الزاهرة، قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ ابن حجر،
احمد، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٩٧٣م؛ ابن قاضى شهبه، ابوبكر، طبقات
الشافعية، به كوشش حافظ عبدالعليم خان، حيدرآباد دكن، ١٩٧٩م؛ افندي
اصفهانى، عبدالله، رياض العلماء، به كوشش محمود مرعشى و احمد حسينى، قم،
١٤٠١ق/ ١٩٨١م؛ امين، محسن، اعيان الشيعة، به كوشش حسن الامين، بيروت،
١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛ بغدادي، هديه؛ تيموريه، فهرست؛ حاجى خليفه، كشف؛ خوانساري،
محمدباقر، روضات الجنات، تهران، ١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛ درويش، عدنان، فهرس
المخطوطات العربية، دمشق، ١٩٧٤م؛ دلجى، احمد، الفلاكة و المفلوكون، بغداد،
١٣٨٥ق/١٩٦٥م؛ ذهبى، ذيول العبر، به كوشش محمد سعيد بن بسيونى زغلول،
بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ رشيدالدين فضلالله، مكاتبات رشيدي، به كوشش محمد
شفيع، لاهور، ١٣٦٧ق/١٩٤٨م؛ سبكى، عبدالوهاب، طبقات الشافعية الكبري، بيروت،
دارالمعرفه؛ سيد، خطى؛ همو، فهرس مخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٤م؛ سيوطى،
بغية الوعاة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ شورا،
خطى؛ كوپريلى، خطى؛ مدرس، محمدعلى، ريحانة الادب، تبريز، ١٣٤٦ش؛ مرعشى،
خطى؛ مشكوة، خطى؛ وزيري، خطى؛ يافعى، عبدالله، مرا¸ت الجنان، حيدرآباد
دكن، ١٣٣٧-١٣٣٩ق؛ نيز: GAL.
جعفر سجادي
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا