دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٠٨
| ابن عرفه جلد: ٤ شماره مقاله:١٥٠٨ |
اِبْنِ عَرَفه، ابوعبدالله محمد بن محمد وَرعَمّى (٧١٦-٨٠٣ق/ ١٣١٦-١٤٠١م)،
فقيه مالكى در تونس در عهد حَفْصيان. برخى تولد او را در ٧١٧ق نوشتهاند
(ابن قاضى مكناسى، ٢/٢٨٣). وي در تونس زاده شد (سيوطى، ١/٢٢٩) و همانجا به
تحصيل پرداخت. فقه را نزد ابوعبدالله محمد بن عبدالسلام، ابو عبدالله محمد
بن هارون، محمد بن حسن زبيدي، ابوعبدالله ابلى، محمد بن محمد بن حسين بن
سَلَمة انصاري فراگرفت. صحيح بخاري و صحيح مسلم را از ابوعبدالله محمد بن
جابر واديآشى شنيد و از او روايت كرد و اجازه گرفت و قرائت را نيز از محمد
بن محمد بن سلمة مذكور آموخت (ابن فرحون، ٢/٣٣١). سخاوي (٩/٢٤٠) فهرستى از
مشايخ وي را به دست داده است. ابن فرحون كه به نظر مىرسد راجع به ابن
عرفه به سبب نفوذ بسيارش در دربار تونس راه مبالغه پيموده، وي را سرآمد
اقرانش در دانشهاي گوناگون دانسته است (٢/٣٣١، ٣٣٢) و سيوطى او را مجدّد سدة
٨ق/١٤م دانسته است (باباتنبكتى، ٢٧٤). شهرت علمى وي باعث شد كه دانش
پژوهان از اطراف و اكناف براي استفاده نزد او بيايند. تا آنجا كه نوشتهاند
كمتر عالم و قاضيى در تونس در آن زمان مىتوان يافت كه از ابن عرفه دانش
نياموخته باشد (ابن فرحون، ٢/٣٣٢؛ باباتنبكتى، ٢٧٩). از شاگردان معروف وي
ابوالعباس احمد بن حسن ابن قنفذ است كه به تصريح خود (ابن قنفذ، ٣٨٠) در
٧٧٧ق/١٣٧٥م در جامع زيتونه در درس او شركت كرده است. ابن حجر (٤/٣٣٧) نيز
نوشته است كه ابن عرفه هنگامى كه در مكه بوده به وي اجازة نقل حديث
داده است. وي شاگردان و راويان ديگري نيز داشت (نك: ابن قاضى شهبه، ٣/٨٤؛
باباتنبكتى، همانجا؛ ابن مريم، ٢٠٠-٢٠١). در ٧٥٠ يا ٧٥٦ق به امامت جامع
زيتونه منصوب و در ٧٧٢ق به عنوان خطيب آنجا انتخاب شد و به افتاء پرداخت
(بابا تنبكتى، ٢٧٤، ٢٧٧؛ ابن قنفذ، همانجا).
ابن عرفه در ٧٩٢ق/١٣٩٠ م هنگام سفر حج در مصر مورد احترام ملك الظاهر قرار
گرفت (ابن فرحون، ٢/٣٣٢-٣٣٤). ابن جزري (٢/٢٤٣) نوشته است كه در آن سال
در قاهره با وي ملاقات كرده است. ابن حجر در رفتن حج و بازگشت به قاهره
با وي همسفر بوده و ابن عرفه به او و فرزندانش اجازة روايت داده است. او
احتمالاً به اسكندريه نيز رفته است (نك: وزير، ١(٣)/٥٧٨). ابن عرفه سرانجام
در ٧٩٣ق به تونس بازگشت (ابن جزري، همانجا) و ١٠ سال بعد در همانجا وفات
يافت (وزير، ١(٣)/٥٨٢).
از نكات قابل توجه دربارة ابن عرفه مخالفت شديد وي با ابن خلدون است كه
به گفتة همين مورّخ به سبب حسادت به برتري علمى ابن خلدون بوده است
(ص، ٢٤٩-٣٦٢). سرانجام ابن عرفه در مخالفت خود پافشاري كرد و در سعايت از
ابن خلدون نزد سلطان با مخالفان وي همداستان شد و توفيق نيافت (نك:
همانجا). برخى اقوال فقهى وي را وزير سراج در الحلل السندسية (١(٣)/٥٩٧، ٦٠٥،
٦٠٦، ٦١٠) گرد آورده است. او گاهى شعر نيز مىسروده و ابياتى از او را سخاوي
(٩/٢٤٢)، داوودي (٢/٢٣٩)، ابن قاضى مكناسى (٢/٢٨١-٢٨٣) و باباتنبكتى (ص ٢٧٥،
٢٧٩) نقل كردهاند.
آثار:
الف - چاپى: ١. الحدود الفقهية. شرح اين رساله از محمد بن قاسم رصّاع با
عنوان الهداية الكافية الشافية لبيان حقائق ابن عرفة الوافية در ١٣١٧ق در فاس
و در ١٣١٩ق در قاهره منتشر شده است؛ ٢. المختصر الكبير، در فقه مالكى كه
تأليف آن را در ٧٨٦ق به انجام رسانيده است (بابا تنبكتى، ٢٧٧؛ زركلى،
٧/٤٣). زركلى (همانجا) بدون اشاره به محل و سال آن يادآور شده كه اين
كتاب به چاپ رسيده است. ٣ نسخة خطى نيز از اين كتاب به شمارههاي ٣٧٥،
٣٧٦ و ٣٧٧ در كتابخانة قرويين فاس موجود است (فاسى، ١/٣٦٩-٣٧٢).
ب - خطى: ١. الشامل، كه ظاهراً با المختصر الشامل فى اصولالدين و مختصر فى
علم الكلام يكى است. نسخههايى از آن در همان كتابخانه (فاسى، ٢/٣٧٢-٣٧٣)،
در دارالكتب مصر (سيد، خطى، ٢/٢) و كتابخانة عاطف افندي (همو، فهرس المخطوطات
المصورة، ١/١٣٨) در استانبول موجود است؛ ٢. الطرق الواضحة فى عمل المناصحة،
كه نسخهاي از آن در كتابخانة گوتا ( پرچ، شم وجود دارد (براي ديگر آثار خطى
وي، نك: II/٣٤٧ GAL,S, II/٣١٩; .(GAL,
مآخذ: ابن جزري، محمد، غاية النهاية، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ق/
١٩٣٣م؛ ابن حجر، احمد، انباه الغمر، حيدرآباد دكن، ١٣٩٠ق/ ١٩٧٠م؛ ابن
خلدون، التعريف، بيروت، ١٩٧٩م؛ ابن فرحون، ابراهيم، الديباج المذهب، به
كوشش محمد احمدي ابوالنور، قاهره، ١٩٧٤م؛ ابن قاضى شهبه، ابوبكر بن احمد،
طبقات الشافعية، به كوشش عبدالعليم خان، حيدرآباد دكن، ١٣٩١ق/١٩٧٨م؛ ابن
قاضى مكناسى، احمد، درة الحجال، به كوشش محمد احمدي ابوالنور، قاهره،
١٩٧٢م؛ ابن قنفذ، احمد، الوفيات، به كوشش عادل نويهض، بيروت، ١٩٨٣م؛ ابن
مريم، محمد، البستان، به كوشش محمد بن ابى شنب، الجزائر، ١٣٢٦ق/١٩٠٨م؛
باباتنبكتى، احمد، نيل الابتهاج در حاشية الديباج المذهب ابن فرحون قاهره،
١٣٥١ق؛ داوودي، محمد، طبقات المفسرين، بيروت، ١٩٨٣م؛ زركلى، اعلام؛ سخاوي،
محمد، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٥ق؛ سيد، خطى؛ همو، فهرس المخطوطات المصورة،
قاهره، ١٩٥٤م؛ سيوطى، بغية الوعاة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره،
١٣٨٤ق؛ فاسى، محمد عابد، فهرس مخطوطات خزانة القرويين، دارالبيضاء،
١٣٩٩ق/١٩٧٩؛ وزير سراج، محمد، الحلل السندسية، به كوشش محمد حبيب هيله،
تونس ١٩٧٠م؛ نيز:
; GAL,S; Pertsch.
على رفيعى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا