دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٣٨
| ابن علوان جلد: ٤ شماره مقاله:١٥٣٨ |
اِبْنِ عَلْوان، ابوالحسن (يا ابوالعباس: جندي، ٢١٧؛ شرجى، ١٩) احمد (د
٦٦٥ق/١٢٦٧م)، صوفى و اديب يمنى. از زندگى وي آگاهى چندانى در دست نيست و
كهنترين منبع موجود در اين باره العقود اللؤلؤية اثر خزرجى است كه جز به
بخشهايى از حوادث زندگى او كه گاه افسانهوار است، اشاره نكرده است. ابن
علوان در قرية عُقاقه از قراي جبل صبر متولد شد و در ذيالجنان رشد يافت و
به مقتضاي شغل پدر كه كاتب يا رئيس ديوان انشاء ملك مسعود صلاحالدين
يوسف امير ايوبى يمن بود، در آسودگى زيست (خزرجى، ١/١٦٠، ١٦١). دربارة نام
پدر ابوالحسن احمد، اختلافى ميان منابع متقدم و متأخّر هست. در حالى كه
منابع كهنتر، او را پسر علوان ناميدهاند، بروكلمان و پرچ براساس نسخهاي از
يكى از آثار او، نام پدرش را عَطّاف ذكر كرده و علوان را نام نياي وي
دانستهاند. اگر چه انتساب اشخاص به نيايشان مرسوم بوده، ولى نه تنها در
هيچ يك از منابع قديمتر، قرينهاي دال بر آنكه علوان نام نياي ابوالحسن
بوده باشد، به دست نيامد، بلكه برخى از آنها به صراحت علوان را نام پدر
ابوالحسن دانسته و شرح حال او را ذكر كردهاند (جندي، ١٣٩). همين اختلاف
دربارة القاب احمد نيز ديده مىشود. چنانكه در همان منابع كهنتر، از القاب
«صفىالدين» و يا «زينالدين» كه بروكلمان و پرچ (همانجاها) براي وي
آوردهاند، ياد نشده، اما در يكى از آثار ابن علوان، از او با لقب شهابالدين
ياد كردهاند (صنعا، ٣/١٣٢٣).
به هر حال ابن علوان چنان تربيت يافت كه در آينده جانشين پدر شود و آن
افسانهها كه دربارة صوفى گري و انتصاب او به شيخوخت از سوي ابوبكر بن ابى
قحافه گفته شده، در مسير وي به سوي دربار سلطان رخ داده است (براي
تفصيل، نك: خزرجى، ١/١٦١؛ شرجى، ٢٠؛ قس: زركلى، ١/١٧٠، كه او را شاغل در
دستگاه سلطان دانسته است). وي سپس نيز به ديدار شيخ ابوالغيث ابن جميل
ملقب به شمسالشموس (د ٦٥١ق/١٢٥٣م) صوفى معروف يمن (شرجى، ١٨٩) كه از
پيش با او مكاتبه داشت (جندي، ٢١٨)، رفت و از او خرقه گرفت (خزرجى،
همانجا). ابن علوان در اواخر عمر زنى از يَفْرُس گرفت و در همانجا ساكن شد و
پس از مرگ او را در كنار درب مسجد اين شهر به خاك سپردند (همو، ١/١٦٢). مدفن
ابن علوان به زودي شهرتى يافت و زيارتگاه مردم دور و نزديك شد و يفرس نيز
مأمن و پناه مردم به شمار رفت (شرجى، ٢١) و از همين رو ابن علوان را صاحب
يفرس گفتند (خزرجى، ١/١٦٠). هم امروز نيز اتباع و پيروان او بسيارند و نذورات
بر او مىبرند و بر مزارش سماع مىكنند و او را «منجى الغارقين» مىخوانند
(حبشى، ٢٧٣؛ ابن غنام، ١٩).
ابن علوان كه مردي فاضل، اديب وشاعر بود و اين معنى از اشعار و كلمات
صوفيانهاش پيداست، آثاري از خود برجاي گذاشت كه نام و نسخة لااقل ١٠ اثر
از آن ميان را مىشناسيم: ديوان شعر، كه شرجى زبيدي (ص ٢٠) خود نسخهاي از
آن را داشته و نسخهاي از آن نيز در قاهره (حبشى، همانجا؛ موجود است؛
المهرجان (حبشى، ٢٧٤)؛ التوحيد الاعظم .(GAL,S,II/٩٩٠) براي ديگر آثار او
مىتوان به ريو (ص ١٥١ -١٥٠ )، بروكلمان، )، GAL,S,I/٨٠٦) عمري (ص ٢٥٤)، صنعا
(٣/١٣٢٣)، خزرجى (١/١٦١-١٦٢)، پرچ وزركلى (١/١٧٠) مراجعه كرد.
مآخذ: ابن غنام، حسين، تاريخ نجد، به كوشش ناصرالدين اسد، رياض، ١٤٠٥ق/
١٩٨٥م؛ جندي، يوسف، السلوك فى طبقات العلماء و الملوك، نسخة عكسى موجود در
كتابخانة مركز؛ حبشى، عبدالله محمد، مصادر الفكر العربى الاسلامى فى اليمن،
صنعاء، مركز الدراسات اليمنية؛ خزرجى، على، العقود اللؤلؤية، به كوشش شيخ
محمد بسيونى، قاهره، ١٣٢٩ق/١٩١١م؛ زركلى، اعلام؛ شرجى زبيدي، احمد، طبقات
الخواص، قاهره، ١٣٢١ق/١٩٠٣م؛ صنعا، خطى؛ عمري، حسين عبدالله، مصادر الثراث
اليمنى فى المتحف البريتانى، دمشق، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ نيز:
; GAL,S; Pertsch; Riea, Charles, Supplement to the Catalogue of the Arabic
Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٤.
سيدجعفر سجادي
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا