دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٤٥
| ابن قصير جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٤٥ |
اِبْنِ قَصير، ابو جعفر عبدالرحمان بن احمد اَزْدي (د ٥٧٦ق/ ١١٨٠م)، فقيه و
اديب اندلسى. به گفتة مقري (٣/١٥، به نقل از ابن زبير) و ابن خطيب (٣/٤٨٢)
وي از مردم غرناطه بوده است. مقري افزون بر ابوجعفر (٣/١٥) يكجا (٣/١١) او
را با كنية ابوزيد و جاي ديگر (٣/١٢) با كنية ابوالقاسم ياد كرده است. وي در
خانوادهاي اهل علم پرورش يافت. نخست پدر و عمّش ابومروان عبدالملك آموزش
او را به عهده گرفتند و سپس نزد استادان ناموري چون ابوالحسن ابن باذش،
ابن عطيه، ابن بقى، ابن ابى الخصال و قاضى عياض و جز آنان دانش آموخت
(ابن خطيب، ٣/٤٨٢-٤٨٣؛ ابن قاضى، ٢/٣٩٤؛ ابن فرحون، ١/٤٨٦). گويا در ميان
استادانش به قاضى عياض ارادتى تمام داشته و از وي به نيكى و احترام
بسيار ياد كرده است (نك: مقري، ٣/١١-١٣). مقري داستان ورود قاضى عياض به
غرناطه و رفتار و منش وي را از قول ابن قصير با شيوايى تمام بيان مىكند
(همانجا). ابن قصير پس از تكميل دانش به سير و سفر در بلاد اندلس پرداخت
(ابن خطيب، ٣/٤٨٢). در همين سفرها بود كه مردمان بسياري براي اخذ علم به
محضر او مىشتافتند (ابن قاضى، ٢/٣٩٥). وي ظاهراً در ٥٧٤ق عازم تونس شد (ابن
ابار، ٣/٥٦٩) و از آنجا كه مردي موجّه بود و در علوم، به ويژه فقه و حديث،
دستى توانا داشت، براي تصدّي قضا به يكى از شهرهاي افريقيه نزديك توزر سفر
كرد. در ٥٧٦ق با گروهى بر كشتى نشست تا از تونس به حج رود، اما جماعتى از
روميان با كشتيهاي خود به آنان حمله آوردند. ابن قصير به روايت ابن قاضى
در اين نبرد، مردانه جنگيد (همانجا)، اما سرانجام همراه ديگر كشتى نشستگان
كشته شد (ابن خطيب، ٣/٤٨٣؛ ابن ابار، همانجا).
ابن قصير صاحب تأليفات بسيار و نيز چندين خطبه و رساله مقامه بوده است
(ابن خطيب، همانجا) كه در دست نيست، از جملة آنهاست: ١. كتاب استخراج الدرر
و عيون الفوائد و الخبر، ٢. كتاب الالفاظ المتساوية العيان المختلفة المعانى و
الشكل و اللسان، ٣. كتاب مناقب اهل عصره يا مناقب من ادرك من اهل عصره
(ابن ابار، ابن قاضى، همانجاها). ابن فرحون (همانجا) به برنامج وي كه
مشتمل بر روايات او بود، نيز اشاره دارد. ظاهراً ابن قصير همچون بسياري از
علماي عصر خويش به تلخيص آثار گذشتگان عنايتى داشته است. كتابهاي اختصار
الترمذي، اختصار الموطَأ و اختصار الوثائق وي خود گواه اين مطلب است (نك:
مخلوف، ١٥٤). وي كتاب ديگري را نيز مختصر كرده است كه ضبط دقيق عنوان
كتاب دانسته نيست. ابن خطب و ابن فرحون (همانجاها) آن را كتاب الجُمل،
ابن قاضى (همانجا)، كتاب الخليل و مقري (٣/١٥) كتاب الحِيَلِ ابن خاقان
اصفهانى دانستهاند. به گفتة برخى، پس از آنكه مقامات حريري به اندلس راه
يافت، تنى چند از دانشمندان اندلس و از جمله ابن قصير به تقليد از آن
پرداختند (نك: پالنثيا، ١٨١).
مآخذ: ابن ابار، محمد، التكملة لكتاب الصلة، به كوشش فرانسيسكو كودرا، مادريد،
١٨٨٢م؛ ابن خطيب، محمد، الاحاطة، به كوشش محمد عبدالله عنان، قاهره،
١٣٩٥ق/ ١٠٧٥م؛ ابن فرحون، ابراهيم، الديباج المذهب، به كوشش محمد احمدي
ابوالنور، قاهره، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ ابن قاضى مكناسى، احمد، جذوة الاقتباس، رباط،
١٩٧٤م؛ پالنثيا، آنخل گنثالث، تاريخ الفكر الاندلسى، ترجمة حسين مؤنس،
قاهره، ١٩٥٥م؛ مخلوف، محمد، شجرة النور الزكية، بيروت، ١٣٤٩ق؛ مقري تلمسانى،
احمد، ازهار الرياض، به كوشش مصطفى سقا و ديگران، قاهره، ١٣٥٨ق/١٩٣٩م.
ايرانناز كاشيان
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا