دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٥٣
| ابن قطلوبغا جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٥٣ |
اِبْنِ قُطْلوبُغا، ابوالعدل قاسم بن عبدالله سودونى، ملقب به زينالدين و
شرفالدين (٨٠٢ -٨٧٩ق/١٣٩٩-١٤٧٤م)، عالم و مؤلف حنفى مذهب مصر. او فرزند
قطلوبغاي سودونى بردة آزاد شدة نايبالسلطنه سودون شيخونى بوده است.
ابن قطلوبغا در قاهره زاده شد و در همانجا پرورش يافت. در كودكى پدر خويش را
از دست داد و از اين رو مدتى براي امرار معاش به شغل خياطى روي آورد. وي
قرآن، را در ابتداي جوانى حفظ كرد و سپس به تحصيل علوم قرآنى، حديث، فقه
و غير آن نزد مشايخ مشهور آن زمان از جمله ابن حجر عسقلانى، عزالدين ابن
جماعه، ابن همام، سراجالدين قاري الهدايه و شرفالدين سبكى پرداخت. ابن
قطلوبغا غالباً با ابن همام همراه بود و از وي بهرة علمى مىبرد. او همراه
استادش تاجالدين احمد فرغانى نعمانى به شام سفر كرد و در آنجا نيز نزد وي
به تحصيل پرداخت و در ٨٢٣ق موفق به گرفتن اجازه از وي شد. ابن قطلوبغا
سفرهايى نيز به اسكندريه و بيتالمقدس داشت و چند بار به زيارت خانة خدا
رفت. وي مدتى در مدرسة بيبرسيّه و مدرسة جداوي تدريس مىكرد. از مهمترين
شاگردان او مىتوان به سخاوي، ابن شحنه و ابن ظاهر ناصري اشاره كرد.
ابن قطلوبغا در بحث و جدل توانا بود و در مناظرهاي به دفاع از ابن عربى و
ابن فارض پرداخت و در نتيجه گروهى از معاصرينش را برضد خود برانگيخت. ابن
قطلوبغا سرانجام در زادگاه خود قاهره درگذشت (نك: سخاوي، ٥/١٨٤-١٨٩).
آثار: ابن قطلوبغا در حدود ١١٠ اثر در زمينههاي مختلف تأليف كرده كه از آن
ميان حدود ٤٠ اثر به دست ما رسيده است. مهمترين آثار وي عبارتند:
الف - چاپى: ١. تاج التراجم فى طبقات الحنفية، كه به گفتة خود او (ص ١)
آن را به تقليد از طبقات الحنفية مقريزي نوشته، اما تنها به ذكر مؤلفان
اكتفا كرده است. اين اثر اولين بار به كوشش فلوگل١ در ١٨٦٢م در لايپزيگ و
بار ديگر به وسيلة قاسم محمد رجب در بغداد (١٩٦٢م) به چاپ رسيده است؛ ٢.
المسامرة بشرح المسايرة، به گفتة جوابره در مقدمة كتابِ من روي عن ابيه (ص
٥٩)، اين اثر چاپ شده است، ولى محقق اشارهاي به محل و تاريخ چاپ آن
نكرده است؛ ٣. من روي عن ابيه عن جده، كه در ١٤٠٩ق/١٩٨٨م در كويت به
كوشش باسم فيصل جوابره منتشر شده است؛ ٤. منية الالمعى فيما فات من تخريج
احاديث الهداية للزيلعى، كه به كوشش محمد زاهد كوثري در ١٣٦٩ق/١٩٥٠م در
قاهره به چاپ رسيده است؛ ٥. موجبات الاحكام و واقعات الايام، كه به
كوشش محمد معينى در بغداد (١٩٨٣م) چاپ شده است.
ب - خطى: ١. تحرير الاقوال فى مسألة الاستبدال، كه نسخهاي از آن در
كتابخانة چستربيتى موجود است ( آربري، شم ١ /٥٢٧ )؛ ٢. ترتيب الثقاة من
الرواة، كه نسخهاي از آن در كتابخانة كوپريلى استانبول وجود دارد (كوپريلى،
١/١٤٤، ٥٣٩)؛ ٣. الترجيح و التصحيح على القدوري، از اين اثر نسخ متعددي در
كتابخانههاي مختلف از جمله كتابخانة احمدية حلب (نك: المنتخب من المخطوطات
العربية فى حلب، ١٦٩) و چستربيتى ( آربري، شم موجود است؛ ٤. تهذيب تحفة
الاريب بحل ما فى القرآن من الغريب ابوحيان اندلسى، كه دو نسخه از آن،
يكى در كتابخانة ازهريه (ازهريه، ١/١٨٣) و ديگري در كتابخانة بغدادلى وهبى در
تركيه وجود دارد (نك: ششن، ٢/٦٤)؛ ٥. خلاصة التقارير فى تحرير الدراهم و
الدنانير، كه نسخهاي از آن در كتابخانة ظاهرية دمشق موجود است (ظاهريه،
١/٣٠٣)؛ ٦. سيرة الرسول (ص)، كه نسخهاي از آن در دارالكتب قطر وجود دارد
(نك: المنتخب من مخطوطات دارالكتب القطرية، ١١٤)؛ ٧. شر مختصر المنار، كه چند
نسخه از آن در كتابخانههايمختلفجهان ازجملهدر چستربيتى موجوداست ( آربري،
شم (٢ )٣٥٧٢ ؛ براي ديگر آثار او، نك: ، GAL,S,II/٩٣ جم؛ سخاوي، ٥/١٨٦-١٨٧).
مآخذ: ابن قطلوبغا، قاسم، تاج التراجم، بغداد، ١٩٦٢م؛ ازهريه، فهرست؛
جوايره، باسم فيصل، مقدمه بر من روي عن ابيه... ابن قطلوبغا، كويت،
١٤٠٩ق/ ١٩٨٨م؛ سخاوي، محمد، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٥ق؛ ششن، رمضان، نوادر
المخطوطات العربية فى مكتبات تركيا، بيروت، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ ظاهريه، خطى (فقه
حنفى)؛ كوپريلى، خطى؛ المنتخب من مخطوطات دارالكتب القطرية، بيروت، ١٤٠٧ق/
١٩٨٦م؛ المنتخب من المخطوطات العربية فى حلب، بيروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٦م؛ نيز:
Arberry; GAL,S.
مهدي سلماسى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا