دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٧٣٠
| ابنمجاور، أبوالفتحنجمالدينيوسفبنيعقوب جلد: ٤ شماره مقاله:١٧٣٠ |
اِبْنِ مُجاوِر، ابوالفتح نجمالدين يوسف بن يعقوب بن محمد بن على شيبانى
دمشقى (٦٠١ - ٦٩٠ق/ ١٢٠٥ - ١٢٩١م)، مورخ و جغرافىنگار. اطلاعات زيادي دربارة
زندگى وي در دست نيست. در دمشق به دنيا آمد، دوران كودكى و نوجوانى را در
بغداد سپري كرد و آنگاه به هند رفت، مدتى در ملتان اقامت گزيد و در
٦١٨ق/١٢٢١م از راه دريا به عدن رفت و در فاصلة سالهاي ٦١٩ -٦٢٧ق به سير و
سفر پرداخت و از شهرهاي زبيد، مكه و جده ديدن كرد و مدتى نيز در بندر
غُلافِقة يمن و ساير نواحى عربستان مقيم شد (كراچكوفسكى، ١/٣٤٩؛ ٢ EI). وي از
ابواليمن كندي، عبدالجليل بن مندويه و ديگران علم آموخت (ذهبى، ٣/٣٧٥؛
ابن تغري بردي، ٨/٣٣).
تنها اثر مهم منسوب به ابن مجاور تاريخ المستبصر، در تاريخ و جغرافيا و آداب
و رسوم عربستان جنوبى و غربى است. آخرين تاريخى كه در اين كتاب به آن
اشاره شده، ذيحجة ٦٢٦ است. در بعضى از مآخذ و نوشتهها اختلافى در نام اين
اثر مشاهده مىشود. اشپرنگر١ آن را تاريخ المستنصر ذكر مىكند، درنبورگ٢ نيز
ضمن تأييد اين نظر، آن را اثري مىداند كه مؤلف به المستنصر بالله خليفة
عباسى اهدا كرده است. مايلز٣ نام صحيح كتاب را تاريخ المستبصر مىنويسد
(فران، .(٤٦٩
دربارة مؤلف كتاب نيز بين محققان اختلاف نظر موجود است. برخى با ذكر دلايلى
از قبيل اينكه مؤلف در جايى از پدرش با نام محمد ابن مسعود بن على بن
احمد بن مجاور بغدادي نيشابوري و از برادرش با نام احمد بن محمد بن مسعود
ياد كرده و يا شناخت او در اشعار فارسى و به كار بردن اصطلاحات فارسى و...
انتساب اين اثر را به ابن مجاورِ شيبانى دمشقى قاطعانه رد كرده، احتمال
مىدهند كه كتاب به محمد بن مسعود... بن مجاور بغدادي نيشابوري منسوب باشد
و از عدم توجه پژوهندگان پيشين و محققان و دانشمندان معروفى مانند فران و
بروكلمان به اين مسألة روشن تعجب مىكنند ( حسنى، ٣٢(٢)/٣٨٤- ٣٨٥)؛ م. جواد
نيز در انتساب آن به ابوالفتح يوسف بن يعقوب ترديد كرده است و با اشاره
به اينكه مطالب و حوادث كتاب از سال ٦٢٦ق تجاوز نمىكند، مىگويد مشكل
مىتوان باور كرد كه مؤلف تا ٢٥ سالگى اين همه مسافرتها را انجام داده و
اثر خود را كه شامل اطلاعات فراوانى است و فراهم آوردن آنها مستلزم پشت سر
نهادن يك عمر طولانى پر از تجربه است، نوشته باشد .(I/٢٨٦)
ابومَخْزَمه در نوشتههاي خود دربارة عربستان جنوبى كه برگزيدهاي است از
تاريخهاي ابن مجاور و جَنَدي و اَهْدَل مطالب مهمى از تاريخ المستبصر نقل
مىكند و تقريباً در همه جا فقط به ذكر نام كتاب بسنده كرده و يا ندرتاً از
مؤلف آن، بدون اشاره به اسم و كنيه و مشخصاتش، با عنوان «ابن مجاور» سخن
مىراند (نك: ١/٨ -١٢، ٢/٣٠، ١١٨، ٢٣٧، جم). درهر حال آنچه مورد قبول است،
انتساب اين اثر به يوسف بن يعقوب... شيبانى دمشقى است. اولين محققى كه
به ارزش و اهميت اين اثر پىبرد و وسيلة معرفى ابن مجاور گرديد، اشپرنگر بود.
اتكاي وي در تهية اثر خود با عنوان «راههاي تجارتى در شرق٤» كه دربارة
راههاي عربستان نوشته شده، غالباً به كتاب ابن مجاور است ( ٢ EI). هانتر٥
در اثر خود دربارة عدن اشاره مىكند كه قسمت اعظم آن را از تاريخ المستبصر
ابن مجاور كه توسط مايلز، مأمور سياسى و كنسولى بريتانيا در مسقط ترجمه شده،
گرفته است. فران نيز ضمن تأييد اين نظر، بجز مقدسى، نويسندة ديگري از عرب
را سزاوار مقايسه با ابن مجاور نمىشناسد و ابن مجاور را از لحاظ وصف جزئيات
برتر از مقدسى مىشمارد .(٤٧٠-٤٧٢)
تاريخ المستبصر كه دربارة بلاد حجاز و مكه و يمن و اخبار مربوط به آنها نوشته
شده، شامل دو قسمت است كه در يك جلد تدوين يافته است. مطالب اين اثر از
مكه آغاز شده و با وصف مختصري از بحرين پايان يافته است ( مجلة معهد،
١٧(٢)/٢١١). قسمت زيادي از اين كتاب يعنى بيش از يك پنجم آن منحصر به
وصف شهر عدن است (كراچكوفسكى، همانجا). مؤلف اغلب به وصف مناطقى مىپردازد
كه خود بدانجاها سفر كرده است. وي به تعريف راهها، تعيين مسافات و فواصل
منازل، بقعهها، كوهها، درهها، صحراها و مغارهها پرداخته ( مجلة معهد، همانجا)،
اخلاق و عادات مردم، آيين و مراسم ازدواج و عروسى، اوزان و مقياسات، نقوذ،
پوشاك، حقوق گمركى (سيد، ١٢٤) و نيز روايات و فولكلور و اساطير رايج محلى را
كه غالباً جنبة غرابت آنها بيشتر است، به تفصيل شرح مىدهد و نقشههاي سادة
شهرهاي جده، زبيد و عدن و همچنين شكل بقعهها را ترسيم مىكند (فران،
همانجا؛ كراچكوفسكى، ١/٣٥٠). ابن مجاور در گردآوري اين اطلاعات از نوشتههاي
نويسندگان قبل از خود مانند فاكهى مؤلف تاريخ مكه و عُماره نويسندة تاريخ
زبيد و ابن حوقل ( ٢ EI) و نيز از آگاهيهاي اشخاص بصير اهل محل و
صحرانشينان، گاه بدون ذكر مأخذ و گاه با ذكر نام و منابع مربوط استفاده
كرده است (فران، .(٤٦٩ وي شناخت دقيقى از راههاي دريايى و مسائل مربوط به
آن داشته و در اين باره مدارك قابل توجهى از خود باقى گذاشته است، به
طوري كه فران (ص دربارة نيروي پرقدرت ناوگان ماداگاسكار در سدة ٧ق به اين
مدارك استناد مىكند.
اثر ابن مجاور يكى از مآخذ مهم دربارة شهرهاي مذكور در اوايل سدة ٧ق/١٣م به
شمار مىرود كه در آن زمينة قسمتى از تاريخ اواخر دوران تسلط ايوبيان در
عربستان و اولين شاهان رسوليان در يمن و اشراف بنى قتاده در مكه اطلاعات
فراوانى آمده است. مطالب اين كتاب را بعدها سيّاحان تأييد كردهاند
(كراچكوفسكى، همانجا).
لاندبرگ قسمتى از متن عربى اين اثر را با ترجمة فرانسوي آن چاپ كرده، ولى
متن كامل آن با عنوان صفة بلاد اليمن و مكة و بعض الحجاز المسماة تاريخ
المستبصر در ٢ جلد به كوشش اسكار لوفگرن در ليدن (١٩٥١-١٩٥٤م) به چاپ رسيده
است. قبل از طبع اين كتاب گزيدهاي از اخبار مربوط به عدن ضميمة بخش اول
تاريخ ثغر عدن (٢٤١ و بعد)، تأليف ابومخرمه در ١٩٣٦م در ليدن به چاپ رسيده
بود.
مآخذ: ابن تغري بردي، النجوم؛ ابومخرمه، طيب، تاريخ ثغر عدن، ليدن،
١٩٣٦م؛ ذهبى، محمد، العبر، بيروت ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ سيد، فؤاد، مصادر تاريخ
اليمن، قاهره، ١٩٧٤م؛ حسنى، جعفر، «تاريخ المستبصر...»، مجلة المجمع العلمى
العربى، دمشق، ١٣٧٦ق/١٩٥٧م؛ كراچكوفسكى، ا. ي.، تاريخ الادب الجغرافى
العربى، ترجمة صلاحالدين عثمان هاشم، قاهره، ١٩٦٥م؛ مجلة المجمع العلمى
العربى، جعفر حسنى، دمشق، ١٣٧٦ق/١٩٥٧م؛ مجلة معهد المخطوطات العربية، قاهره،
١٣٩١ق/ ١٩٧١م؛ نيز:
٢ ; Ferrand, Gabriel, X Le K'ouen - Louen n , JA. Paris, ١٩١٩, vol. XIII; Jawad,
M., X Petites d E couvertes dasns les manuscrits arabes... n , Revue des E tudes
islamiques, Paris, ١٩٣٨.
ابوالحسن ديانت
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا