دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٧٧
| ابن کرکی جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٧٧ |
اِبْنِ كَرَكى، ابوالوفاء ابراهيم بن عبدالرحمان بن محمد بن اسماعيل كركى،
ملقب به برهانالدين (٨٣٥ -٩٢٢ق/١٤٣٢-١٥١٦م)، قاضى و فقيه حنفى و رجل
سياسى مصر. كنية او را ابوالفضل نيز گفتهاند. اصل خاندان او به كرك (در شرق
اردن) باز مىگردد. مادرش زنى چركسى از موالى يشبك اتابك بود. او در قاهره
متولد شد و پس از حفظ قرآن به خواندن و حفظ برخى كتب متداول چون اربعين
نووي، شاطبيه، مختصر قدوري و الفية ابن مالك مشغول شد. او از استادانى مانند
ابن حجر عسقلانى، علمالدين بلقينى، قلقشندي، ولوي سفطى، امين آقسرايى و
ابن همام و ديگران بهره برد و به كسب اجازه از آنان نايل آمد و در تفسير،
فقه، حديث و ادبيات تبحر يافت. او بر اثر كثرت معاشرت با امرا و بزرگان
ترك، زبان تركى را خوب مىدانست (سخاوي، ١/٥٩ -٦١). اگرچه به صورت دقيق
مشخص نيست كه ابن كركى چگونه و به چه وسيله به بارگاه امير قايتباي
راه يافته است، اما سخاوي (همانجا) از سفر وي در ملازمت امير به بحيره ياد
كرده و به وضوح اشاره مىكند كه اين سفر قبل از به سلطنت رسيدن قايتباي
و در زمان امارت او بوده است. او اندكى بعد با به سلطنت رسيدن قايتباي (حك
٨٧٢ -٩٠١ق) بيش از پيش نزد سلطان تقرّب يافت و نديم خاص او شد، چنانكه در
خلوت و جمع در ملازمت او بود. گويا سلطان بسياري از صاحب منصبان را عزل
كرده، اختيارات آنان را بدو سپرده بود. سخاوي (١/٦١ -٦٣) و عيدروسى (ص ١٠٢)
به تفصيل به شرح مناصب او پرداختهاند. او در سفرها از جمله سفر به شام،
حلب، بيتالمقدس، مكه و مدينه در ركاب سلطان بود (سخاوي، ١/٦٢).
در ٨٨٣ق (همو، ١/٦٣؛ تونكى، ٣/١٨٠) خاطر سلطان از او رنجيده شد و وي در ٨٨٦ق
به كلى از حضور در بارگاه منع گرديد (سخاوي، همانجا؛ عيدروسى، ١٠٢). آنگاه
مدتى در خانة خويش به تدريس و افتاء اشتغال ورزيد، تا اينكه در ٨٩٨ق به
امامت اعاده شد و سال بعد اقراءِ حديث و مشيخة اشرفيه را نيز به دست آورد.
در ٩٠٣ق در عهد ناصرالدين محمد ابن قايتباي (حك ٩٠١-٩٠٤ق) به قضاءِ حنفيه
منصوب گرديد، ليكن در ٩٠٦ق بار ديگر معزول شد و به روزگار شرفالدين غوري
(حك ٩٠٦- ٩٢٢ق) مقام قضا به وي پيشنهاد گرديد، اما آن را نپذيرفت (عيدروسى،
١٠٢-١٠٣). مرگ ابن كركى در قاهره، بر اثر غرق شدن در بركهاي كه مقابل
خانهاش قرار داشت، روي داد (غزي، ١/١١٢؛ ابن عماد، ٨/١٠٤).
آثار: ١. تاريخ ابراهيم كه نسخهاي از آن در كتابخانة ملى پاريس موجود است
( دوسلان، شم ١٩٣١ )؛ ٢. فيض المولى الكريم على عبده ابراهيم، در فقه حنفى
كه نسخ خطى آن در كتابخانههاي مصر، تركيه و جز آن موجود است (نك: ازهريه،
٢/٢٣٤؛ خديويه، ٣/٩٨؛ منجد، ٣١؛ ، TS شم GAL,S,II/٩٥;٤٠٧٨ .(GAL,II/١٠١; همچنين
نسخهاي تحت عنوان مجموعة المسائل در كتابخانة دانشگاه پيل وجود دارد (نموي،
شم .(٩٢١
مآخذ: ابن عماد، عبدالحى، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛ ازهريه، فهرست؛
تميمى، تقىالدين، الطبقات السنية فى تراجم الحنفية، به كوشش عبدالفتاح
محمد حلو، رياض، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ تونكى، محمود حسن، معجم المصنفين، بيروت،
١٣٤٤ق؛ خديويه، فهرست؛ سخاوي، محمد، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤ق؛ عيدروسى،
عبدالقادر، تاريخ النور السافر، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ غزي، محمد، الكواكب
السائرة، به كوشش جبرائيل سليمان جبّور، بيروت، ١٩٤٥م؛ منجد، صلاحالدين،
المخطوطات العربية فى فلسطين، بيروت، ١٩٨٢م؛ نيز:
De Slane; GAL; GAL,S; Nemoy, Leon, Arabic Manuscripts in the Yale University
Library, New Haven, ١٩٥٦; TS.
قهار مقيمى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا