دانشنامه بزرگ اسلامی
 
١٣٥٥ ص
١٣٥٦ ص
١٣٥٧ ص
١٣٥٨ ص
١٣٥٩ ص
١٣٦٠ ص
١٣٦١ ص
١٣٦٢ ص
١٣٦٣ ص
١٣٦٤ ص
١٣٦٥ ص
١٣٦٦ ص
١٣٦٧ ص
١٣٦٨ ص
١٣٦٩ ص
١٣٧٠ ص
١٣٧١ ص
١٣٧٢ ص
١٣٧٣ ص
١٣٧٤ ص
١٣٧٥ ص
١٣٧٦ ص
١٣٧٧ ص
١٣٧٨ ص
١٣٧٩ ص
١٣٨٠ ص
١٣٨١ ص
١٣٨٢ ص
١٣٨٣ ص
١٣٨٤ ص
١٣٨٥ ص
١٣٨٦ ص
١٣٨٧ ص
١٣٨٨ ص
١٣٨٩ ص
١٣٩٠ ص
١٣٩١ ص
١٣٩٢ ص
١٣٩٣ ص
١٣٩٤ ص
١٣٩٥ ص
١٣٩٦ ص
١٣٩٧ ص
١٣٩٨ ص
١٣٩٩ ص
١٤٠٠ ص
١٤٠١ ص
١٤٠٢ ص
١٤٠٣ ص
١٤٠٤ ص
١٤٠٥ ص
١٤٠٦ ص
١٤٠٧ ص
١٤٠٨ ص
١٤٠٩ ص
١٤١٠ ص
١٤١١ ص
١٤١٢ ص
١٤١٣ ص
١٤١٤ ص
١٤١٥ ص
١٤١٦ ص
١٤١٧ ص
١٤١٨ ص
١٤١٩ ص
١٤٢٠ ص
١٤٢١ ص
١٤٢٢ ص
١٤٢٣ ص
١٤٢٤ ص
١٤٢٥ ص
١٤٢٦ ص
١٤٢٧ ص
١٤٢٨ ص
١٤٢٩ ص
١٤٣٠ ص
١٤٣١ ص
١٤٣٢ ص
١٤٣٣ ص
١٤٣٤ ص
١٤٣٥ ص
١٤٣٦ ص
١٤٣٧ ص
١٤٣٨ ص
١٤٣٩ ص
١٤٤٠ ص
١٤٤١ ص
١٤٤٢ ص
١٤٤٣ ص
١٤٤٤ ص
١٤٤٥ ص
١٤٤٦ ص
١٤٤٧ ص
١٤٤٨ ص
١٤٤٩ ص
١٤٥٠ ص
١٤٥١ ص
١٤٥٢ ص
١٤٥٣ ص
١٤٥٤ ص
١٤٥٥ ص
١٤٥٦ ص
١٤٥٧ ص
١٤٥٨ ص
١٤٥٩ ص
١٤٦٠ ص
١٤٦١ ص
١٤٦٢ ص
١٤٦٣ ص
١٤٦٤ ص
١٤٦٥ ص
١٤٦٦ ص
١٤٦٧ ص
١٤٦٨ ص
١٤٦٩ ص
١٤٧٠ ص
١٤٧١ ص
١٤٧٢ ص
١٤٧٣ ص
١٤٧٤ ص
١٤٧٥ ص
١٤٧٦ ص
١٤٧٧ ص
١٤٧٨ ص
١٤٧٩ ص
١٤٨٠ ص
١٤٨١ ص
١٤٨٢ ص
١٤٨٣ ص
١٤٨٤ ص
١٤٨٥ ص
١٤٨٦ ص
١٤٨٧ ص
١٤٨٨ ص
١٤٨٩ ص
١٤٩٠ ص
١٤٩١ ص
١٤٩٢ ص
١٤٩٣ ص
١٤٩٤ ص
١٤٩٥ ص
١٤٩٦ ص
١٤٩٧ ص
١٤٩٨ ص
١٤٩٩ ص
١٥٠٠ ص
١٥٠١ ص
١٥٠٢ ص
١٥٠٣ ص
١٥٠٤ ص
١٥٠٥ ص
١٥٠٦ ص
١٥٠٧ ص
١٥٠٨ ص
١٥٠٩ ص
١٥١٠ ص
١٥١١ ص
١٥١٢ ص
١٥١٣ ص
١٥١٤ ص
١٥١٥ ص
١٥١٦ ص
١٥١٧ ص
١٥١٨ ص
١٥١٩ ص
١٥٢٠ ص
١٥٢١ ص
١٥٢٢ ص
١٥٢٣ ص
١٥٢٤ ص
١٥٢٥ ص
١٥٢٦ ص
١٥٢٧ ص
١٥٢٨ ص
١٥٢٩ ص
١٥٣٠ ص
١٥٣١ ص
١٥٣٢ ص
١٥٣٣ ص
١٥٣٤ ص
١٥٣٥ ص
١٥٣٦ ص
١٥٣٧ ص
١٥٣٨ ص
١٥٣٩ ص
١٥٤٠ ص
١٥٤١ ص
١٥٤٢ ص
١٥٤٣ ص
١٥٤٤ ص
١٥٤٥ ص
١٥٤٦ ص
١٥٤٧ ص
١٥٤٨ ص
١٥٤٩ ص
١٥٥٠ ص
١٥٥١ ص
١٥٥٢ ص
١٥٥٣ ص
١٥٥٤ ص
١٥٥٥ ص
١٥٥٦ ص
١٥٥٧ ص
١٥٥٨ ص
١٥٥٩ ص
١٥٦٠ ص
١٥٦١ ص
١٥٦٢ ص
١٥٦٣ ص
١٥٦٤ ص
١٥٦٥ ص
١٥٦٦ ص
١٥٦٧ ص
١٥٦٨ ص
١٥٦٩ ص
١٥٧٠ ص
١٥٧١ ص
١٥٧٢ ص
١٥٧٣ ص
١٥٧٤ ص
١٥٧٥ ص
١٥٧٦ ص
١٥٧٧ ص
١٥٧٨ ص
١٥٧٩ ص
١٥٨٠ ص
١٥٨١ ص
١٥٨٢ ص
١٥٨٣ ص
١٥٨٤ ص
١٥٨٥ ص
١٥٨٦ ص
١٥٨٧ ص
١٥٨٨ ص
١٥٨٩ ص
١٥٩٠ ص
١٥٩١ ص
١٥٩٢ ص
١٥٩٣ ص
١٥٩٤ ص
١٥٩٥ ص
١٥٩٦ ص
١٥٩٧ ص
١٥٩٨ ص
١٥٩٩ ص
١٦٠٠ ص
١٦٠١ ص
١٦٠٢ ص
١٦٠٣ ص
١٦٠٤ ص
١٦٠٥ ص
١٦٠٦ ص
١٦٠٧ ص
١٦٠٨ ص
١٦٠٩ ص
١٦١٠ ص
١٦١١ ص
١٦١٢ ص
١٦١٣ ص
١٦١٤ ص
١٦١٥ ص
١٦١٦ ص
١٦١٧ ص
١٦١٨ ص
١٦١٩ ص
١٦٢٠ ص
١٦٢١ ص
١٦٢٢ ص
١٦٢٣ ص
١٦٢٤ ص
١٦٢٥ ص
١٦٢٦ ص
١٦٢٧ ص
١٦٢٨ ص
١٦٢٩ ص
١٦٣٠ ص
١٦٣١ ص
١٦٣٢ ص
١٦٣٣ ص
١٦٣٤ ص
١٦٣٥ ص
١٦٣٦ ص
١٦٣٧ ص
١٦٣٨ ص
١٦٣٩ ص
١٦٤٠ ص
١٦٤١ ص
١٦٤٢ ص
١٦٤٣ ص
١٦٤٤ ص
١٦٤٥ ص
١٦٤٦ ص
١٦٤٧ ص
١٦٤٨ ص
١٦٤٩ ص
١٦٥٠ ص
١٦٥١ ص
١٦٥٢ ص
١٦٥٣ ص
١٦٥٤ ص
١٦٥٥ ص
١٦٥٦ ص
١٦٥٧ ص
١٦٥٨ ص
١٦٥٩ ص
١٦٦٠ ص
١٦٦١ ص
١٦٦٢ ص
١٦٦٣ ص
١٦٦٤ ص
١٦٦٥ ص
١٦٦٦ ص
١٦٦٧ ص
١٦٦٨ ص
١٦٦٩ ص
١٦٧٠ ص
١٦٧١ ص
١٦٧٢ ص
١٦٧٣ ص
١٦٧٤ ص
١٦٧٥ ص
١٦٧٦ ص
١٦٧٧ ص
١٦٧٨ ص
١٦٧٩ ص
١٦٨٠ ص
١٦٨١ ص
١٦٨٢ ص
١٦٨٣ ص
١٦٨٤ ص
١٦٨٥ ص
١٦٨٦ ص
١٦٨٧ ص
١٦٨٨ ص
١٦٨٩ ص
١٦٩٠ ص
١٦٩١ ص
١٦٩٢ ص
١٦٩٣ ص
١٦٩٤ ص
١٦٩٥ ص
١٦٩٦ ص
١٦٩٧ ص
١٦٩٨ ص
١٦٩٩ ص
١٧٠٠ ص
١٧٠١ ص
١٧٠٢ ص
١٧٠٣ ص
١٧٠٤ ص
١٧٠٥ ص
١٧٠٦ ص
١٧٠٧ ص
١٧٠٨ ص
١٧٠٩ ص
١٧١٠ ص
١٧١١ ص
١٧١٢ ص
١٧١٣ ص
١٧١٤ ص
١٧١٥ ص
١٧١٦ ص
١٧١٧ ص
١٧١٨ ص
١٧١٩ ص
١٧٢٠ ص
١٧٢١ ص
١٧٢٢ ص
١٧٢٣ ص
١٧٢٤ ص
١٧٢٥ ص
١٧٢٦ ص
١٧٢٧ ص
١٧٢٨ ص
١٧٢٩ ص
١٧٣٠ ص
١٧٣١ ص
١٧٣٢ ص
١٧٣٣ ص
١٧٣٤ ص
١٧٣٥ ص
١٧٣٦ ص
١٧٣٧ ص
١٧٣٨ ص
١٧٣٩ ص
١٧٤٠ ص
١٧٤١ ص
١٧٤٢ ص
١٧٤٣ ص
١٧٤٤ ص
١٧٤٥ ص
١٧٤٦ ص
١٧٤٧ ص
١٧٤٨ ص
١٧٤٩ ص
١٧٥٠ ص
١٧٥١ ص
١٧٥٢ ص
١٧٥٣ ص
١٧٥٤ ص
١٧٥٥ ص
١٧٥٦ ص
١٧٥٧ ص
١٧٥٨ ص
١٧٥٩ ص
١٧٦٠ ص
١٧٦١ ص
١٧٦٢ ص
١٧٦٣ ص
١٧٦٤ ص
١٧٦٥ ص
١٧٦٦ ص
١٧٦٧ ص
١٧٦٨ ص
١٧٦٩ ص
١٧٧٠ ص
١٧٧١ ص
١٧٧٢ ص
١٧٧٣ ص
١٧٧٤ ص
١٧٧٥ ص
١٧٧٦ ص
١٧٧٧ ص
١٧٧٨ ص
١٧٧٩ ص
١٧٨٠ ص
١٧٨١ ص
١٧٨٢ ص
١٧٨٣ ص
١٧٨٤ ص
١٧٨٥ ص
١٧٨٦ ص
١٧٨٧ ص
١٧٨٨ ص
١٧٨٩ ص
١٧٩٠ ص
١٧٩١ ص
١٧٩٢ ص
١٧٩٣ ص
١٧٩٤ ص
١٧٩٥ ص
١٧٩٦ ص
١٧٩٧ ص
١٧٩٨ ص
١٧٩٩ ص
١٨٠٠ ص
١٨٠١ ص
١٨٠٢ ص
١٨٠٣ ص
١٨٠٤ ص
١٨٠٥ ص
١٨٠٦ ص
١٨٠٧ ص
١٨٠٨ ص
١٨٠٩ ص
١٨١٠ ص
١٨١١ ص
١٨١٢ ص
١٨١٣ ص
١٨١٤ ص
١٨١٥ ص
١٨١٦ ص
١٨١٧ ص
١٨١٨ ص
١٨١٩ ص
١٨٢٠ ص
١٨٢١ ص
١٨٢٢ ص
١٨٢٣ ص
١٨٢٤ ص
١٨٢٥ ص
١٨٢٦ ص
١٨٢٧ ص
١٨٢٨ ص
١٨٢٩ ص
١٨٣٠ ص
١٨٣١ ص
١٨٣٢ ص
١٨٣٣ ص
١٨٣٤ ص
١٨٣٥ ص
١٨٣٦ ص
١٨٣٧ ص
١٨٣٨ ص

دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٤٤٦

ابن طيب، ابوعبدالله
جلد: ٤
     
شماره مقاله:١٤٤٦



اِبْن‌ِ طَيِّب‌ْ، ابوعبدالله‌ محمد شَرَقى‌ (شرگى‌، شراگى‌) ملقب‌ به‌ شمس‌الدين‌ (١١١٠-١١٧٠ق‌/١٦٩٨-١٧٥٧م‌)، محدث‌، نحوي‌، اديب‌ و مورخ‌ مغربى‌. او در قرية شراقه‌ (شراگه‌) در نزديكى‌ فاس‌ و در خانواده‌اي‌ اهل‌ علم‌ و ادب‌ به‌ دنيا آمد (زبيدي‌، ١/٣؛ كتانى‌، ٢/١٠٦٧- ١٠٦٨، ١٠٧١) و دوران‌ كودكى‌ و نوجوانى‌ را در فاس‌ گذراند (مرادي‌، ٤/٩١). دو ساله‌ بود كه‌ پدرش‌ به‌ رسم‌ آن‌ زمان‌ از حسن‌ بن‌ على‌ عجيمى‌ براي‌ او اجازة روايت‌ حديث‌ گرفت‌ (كتانى‌، ٢/١٠٦٨) دروس‌ مقدماتى‌ را از پدر و عمه‌اش‌ كه‌ هر دو از محدثان‌ و علماي‌ فاس‌ بودند، فراگرفت‌ و سپس‌ نزد ديگر محدثان‌ و استادان‌ آنجا از جمله‌ احمد بن‌ محمد درعى‌ و محمد بن‌ عبدالقادر فاسى‌ و ابواسحاق‌ ابراهيم‌ سباعى‌ به‌ فراگيري‌ حديث‌ و ساير علوم‌ پرداخت‌ (مرادي‌، همانجا؛ كتانى‌، ٢/١٠٦٩- ١٠٧١). او علاوه‌ بر حديث‌ به‌ تحصيل‌ تفسير، فقه‌، صرف‌ و نحو، لغت‌ و ادب‌ نيز همت‌ گماشت‌ و به‌ زودي‌ از دانشمندان‌ نامدار عصر خود گرديد (مرادي‌، ٤/٩٤؛ كتانى‌، ٢/١٠٦٨). وي‌ در راه‌ كسب‌ علم‌ شهرهاي‌ بسياري‌ را زير پا گذاشت‌ (كتانى‌، همانجا). در حدود ١١٤٣ق‌ حج‌ گزارد و مدت‌ ٢ سال‌ در مكه‌ مجاور شد و به‌ كار تأليف‌ و تدريس‌ پرداخت‌ (همانجا؛ عزوزي‌، ٨٨؛ بخيت‌، ٢/١٥٤). سپس‌ از طريق‌ شام‌ به‌ روم‌ رفت‌ و پس‌ از چندي‌ از راه‌ مصر به‌ حجاز بازگشت‌. در اثناي‌ اين‌ سفرها از علما و انديشمندان‌ هر ديار بهره‌ برد و با آنان‌ در علوم‌ مختلف‌ به‌ مباحثه‌ نشست‌ و دانش‌ پژوهان‌ بسياري‌ نيز از جمله‌ حمدون‌ بن‌ عبدالسلام‌ بنانى‌ و سيد محمد مرتضى‌ زبيدي‌ صاحب‌ تاج‌ العروس‌ از محضر وي‌ بهره‌ جستند (مرادي‌، ٤/٩١؛ كتانى‌، ٢/١٠٧١).
ابن‌ طيب‌ مشايخ‌ غربى‌ و شرقى‌ خود را بيش‌ از ١٨٠ تن‌ ذكر كرده‌ و شرح‌ حال‌ آنان‌ رابه‌ ترتيب‌ در ٢ كتاب‌ انيس‌ المطرب‌ و الافق‌ المشرق‌ آورده‌ است‌ (همو، ٢/١٠٦٨، ١٠٧٠). وي‌ در پايان‌ اين‌ سفرها به‌ مدينه‌ رفت‌ و به‌ تأليف‌ و تدريس‌ مشغول‌ شد و سرانجام‌ در همانجا درگذشت‌ (مرادي‌، ٤/٩٤).
آثار: تأليفات‌ ابن‌ طيب‌ را در زمينه‌هاي‌ مختلف‌ بالغ‌ بر ٥٠ اثر دانسته‌اند (همو، ٤/٩١؛ كتانى‌، همانجا؛ عزوزي‌، ٣٠/٨٩ -٩٠).
الف‌ - خطى‌: ١. ارسال‌ الاسانيد و ايصال‌ المصنفات‌ و المسانيد، كه‌ الفهرسة الصغري‌ نيز گفته‌ مى‌شود (كتانى‌، ٢/١٠٧٠). دو نسخه‌ از اين‌ كتاب‌ (يكى‌ از آن‌ دو با عنوان‌ سلاسل‌ الاسناد ضبط شده‌ است‌) در مجموعة گارت‌، كتابخانة دانشگاه‌ پرينستون‌، موجود است‌ (بخيت‌، ١/١٥٤- ١٥٥)؛ ٢. اضاءة الراموس‌، در ٤ جلد كه‌ حاشيه‌اي‌ است‌ بر قاموس‌ المحيط فيروز آبادي‌، زبيدي‌ اين‌ كتاب‌ را بهترين‌ شرح‌ بر قاموس‌ دانسته‌ است‌ (١/٣؛ قس‌: كتانى‌، ٢/١٠٦٩). نسخه‌هايى‌ از آن‌ در مجموعة گارت‌ (حتى‌، V/١١٢ و كتابخانه‌هاي‌ ازهريه‌ (ازهريه‌، ٤/٣)، قرويين‌ (فاسى‌، ٢/٥١٤ - ٥١٥)، دارالكتب‌ القطرية ( المنتخب‌ من‌ مخطوطات‌، ٣/٨٧ - ٨٨) موجود است‌؛ ٣. تجريد الرواية فى‌ تحقيق‌ الكفاية، كه‌ شرحى‌ است‌ بر كفاية المتحفظ و نهاية المتلفظ ابن‌ اجدابى‌ (بغدادي‌، ١/٢٢٧). نسخه‌اي‌ از آن‌ در دارالكتب‌ موجود است‌ (سيد، خطى‌، ٢/٦١)؛ ٤. شرح‌ حزب‌ ابى‌ زكريا يحيى‌ بن‌ شرف‌ النووي‌، كه‌ شرحى‌ است‌ بر كتاب‌ دعاي‌ نووي‌. نسخه‌هايى‌ از آن‌ در كتابخانه‌هاي‌ آصفيه‌ I/٦٨٥) )، GAL,S, رباط (علوش‌، ٢(١)/٢٢٠)، مدينه‌ (كحاله‌، ٤٤)، حلب‌ ( المنتخب‌ من‌ المخطوطات‌ العربية، ٤/٣٥٨)، مجموعة گارت‌ (بخيت‌، ٢/١٥٤) و مينگانا (هاپ‌ وود، موجود است‌؛ ٥. عيون‌ الموارد السلسة من‌ عيون‌ الاسانيد المسلسلة. نسخه‌هايى‌ از آن‌ در رباط (زركلى‌، ٦/١٧٨)، ازهريه‌ (١/٣٥٩) و مجموعة گارت‌ (بخيت‌، ١٥٤، ١٥٥) موجود است‌؛ ٦. فيض‌ نشر الانشراح‌ من‌ روض‌ طى‌ الاقتراح‌، كه‌ حاشيه‌اي‌ بر الاقتراح‌ سيوطى‌ است‌. نسخه‌هايى‌ از آن‌ در كتابخانه‌هاي‌ راغب‌ پاشا (سيد، فهرس‌، ١/٣١٣)، دارالكتب‌ مصر (خديويه‌، ٤/٨٦ -٨٧؛ نيز نك: II/١٩٤ موجود است‌؛ ٧. مفتاح‌ الوصول‌ الى‌ علم‌ الاصول‌، در شرح‌ مقدمة عبدالقادر فاسى‌. نسخه‌اي‌ از آن‌ در دارالكتب‌ قاهره‌ (تيموريه‌، ٤/١٨٤) موجود است‌؛ ٨. موطئة الفصيح‌ لموطأة الفصيح‌، شرحى‌ است‌ بر منظومة الموطأة ابن‌ مرحل‌ (ه م‌). نسخه‌هايى‌ از آن‌ در كتابخانة شخصى‌ زركلى‌ (همانجا) و دارالكتب‌ (سيد، خطى‌، ٣/١٤٣-١٤٤) موجود است‌.
ب‌ - آثار يافت‌ نشده‌: ١. الازهار الندية در تاريخ‌ (بغدادي‌، ١/٦٧)؛ ٢. الاستمساك‌ باوثق‌ عروة فى‌ الاحكام‌ المتعلقة بالقهوة؛ ٣. الافق‌ المشرق‌؛ ٤. اقرار العين‌ باقرار الاثر بعد ذهاب‌ العين‌، كه‌ الفهرسة الكبري‌ نيز خوانده‌ مى‌شد؛ ٥. الانيس‌ المطرب‌ (كتانى‌، ٢/١٠٧٠)؛ ٦. تمهيد الدلائل‌ و تلخيص‌ الاوائل‌ (بغدادي‌، ١/٣٢١)؛ ٧. حاشية على‌ شرح‌ القسطلانى‌ للصحيح‌، در ٢ جلد؛ ٨. حاشية على‌ الشمائل‌ (كتانى‌، همانجا)؛ ٩. حاشية على‌ المطول‌ (مرادي‌، ٤-٩١)؛ ١٠. الرحلة الحجازية (كتانى‌، همانجا؛ II/٥٢٣ S, .(GAL, نسخه‌اي‌ با اين‌ نام‌ در كتابخانة قرويين‌ (فاسى‌، ٣/٣٢٠-٣٢١) موجود است‌ كه‌ گرچه‌ لقب‌ و كنيه‌ و تاريخ‌ وفات‌ مؤلف‌ آن‌ اندكى‌ متفاوت‌ است‌، اما با توجه‌ به‌ بعضى‌ قراين‌، احتمال‌ مى‌رود كه‌ همان‌ رحلة ابن‌ طيب‌ باشد؛ ١١. سمط الفرائد فيما يتعلق‌ بالبسملة و الصلاة من‌ الفوائد (كتانى‌، همانجا)؛ ١٢. شرح‌ شواهد الكشاف‌، در تفسير (بغدادي‌، ٢/٣٥٣)؛ ١٣. شرح‌ على‌ سيرة ابن‌ الجزري‌؛ ١٤. شرح‌ على‌ سيرة ابن‌ فارس‌ (كتانى‌، همانجا)؛ ١٥. شرح‌ كافية ابن‌ مالك‌ (مرادي‌، همانجا)؛ ١٦. شرح‌ المضرية فى‌ مدح‌ خير البرية؛ ١٧. المسفر عن‌ خبايا المزهر، كه‌ حاشيه‌اي‌ است‌ بر المزهر سيوطى‌؛ ١٨. مسلسلات‌ (كتانى‌، همانجا).
ابن‌ طيب‌ شعر نيز مى‌سروده‌ است‌. ابياتى‌ از سروده‌هاي‌ او را مرادي‌ (٤/٩١-٩٤) و كتانى‌ (٢/١٠٦٨) نقل‌ كرده‌اند.
مآخذ: ازهريه‌، فهرست‌؛ بخيت‌، محمد عدنان‌ و ديگران‌، فهرس‌ المخطوطات‌ العربية المصورة، عمان‌، ١٩٨٥م‌؛ بغدادي‌، ايضاح‌؛ تيموريه‌، فهرست‌؛ خديويه‌، فهرست‌؛ زبيدي‌، تاج‌العروس‌؛ زركلى‌، اعلام‌؛ سيد، خطى‌؛ همو، فهرس‌ المخطوطات‌ المصورة، قاهره‌، ١٩٥٤م‌؛ عزوزي‌، محمد عربى‌، «ابن‌ الطيب‌ محشى‌ القاموس‌»، مجلة المجمع‌ العلمى‌ العربى‌، دمشق‌، ١٣٧٤ق‌/١٩٥٥م‌، ج‌ ٣٠، جزء ١؛ علوش‌، ي‌. س‌. و عبدالله‌ رجراجى‌، فهرس‌ المخطوطات‌ العربية المحفوظة فى‌ الخزانة العامة برباط، ١٩٥٤م‌؛ فاسى‌، محمد عابد، فهرس‌ مخطوطات‌ خزانة القرويين‌، ١٤٠٠ق‌/١٩٨٠م‌؛ كتانى‌، عبدالحى‌، فهرس‌ الفهارس‌ و الاثبات‌، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بيروت‌، ١٤٠٢ق‌/١٩٨٢م‌؛ كحاله‌، عمررضا، المنتخب‌ من‌ مخطوطات‌ مدينة المورة، دمشق‌، ١٩٧٣م‌؛ مرادي‌، محمد خليل‌، سلك‌ الدرر، بغداد، ١٣٠١ق‌؛ المنتخب‌ من‌ مخطوطات‌ دارالكتب‌ القطرية، بيروت‌، ١٩٨٦م‌؛ المنتخب‌ من‌ المخطوطات‌ العربية فى‌ حلب‌، بيروت‌، ١٤٠٧ق‌/ ١٩٨٦م‌؛ نيز:
GAL, S; Hitti, Ph. et al, Descriptiue Catalog of the Garrett Collection of Arabic Manuscripts , Princeton, ١٩٣٨; Hopwood, Derek, Catalogue of the Mingana Collection of Manuscripts, Birmingham, ١٩٦٣.
بخش‌ ادبيات‌ عرب‌
تايپ‌ مجدد و ن‌ * ١ * زا
ن‌ * ٢ * زا