دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٨٦
| ابن کنان جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٨٦ |
اِبْنِ كَنّان، محمد بن عيسى بن محمود بن محمد بن كنان صالحى دمشقى
خلوتى (١٠٧٤-١١٥٣ق/١٦٦٣-١٧٤٠م)، مشهور به ابن زين التقاه (يا ابن زين
الثقاة)، تاريخنگار حنبلى كه به تصوف نيز گرايش داشت. وي در دمشق زاده
شد. پدرش عيسى كه او نيز به ابن كنان شهره بود، از فقيهان و دانشمندان و
عارفان حنبلى دمشق به شمار مىآمد. عيسى در شهرهاي مختلف دنياي اسلام به
سياحت پرداخت و سرانجام در زادگاه خود در ١٠٩٣ق/١٦٨٢م درگذشت. محمد بن
عيسى نخست نزد پدر و سپس نزد گروهى از دانشمندان دمشق چون شيخ خليل موصلى
به شاگردي پرداخت. وي نزد شيخ خليل، بخشى از كتاب جمع الجوامع در اصول
فقه و الرسالة الاندلسية در عروض را فراگرفت. از حوادث زندگى او بيش از اين
چيزي دانسته نيست، جز آنكه سفري به حج رفت و در مدينه با شيخ ابراهيم
بن حسن كورانى ديدار داشت و نزد او حديث آموخت. ابن كنان پس از درگذشت
پدر به پيشوايى طريقت وي رسيد و تا پايان زندگى اين سمت را حفظ كرد. ابن
كنان سرانجام در دمشق درگذشت و در دامنة كوه قاسيون در صالحيه در گورستانى
كه مدفن دانشمندان بود، به خاك سپرده شد. بعد از او پيشوايى فرقه به
فرزندش شيخ محمد سعيد رسيد (مرادي، ٤/٨٥ -٨٦؛ غزي، ٢٧٩- ٢٨٠). مسلم است كه
ابن كنان بر مذهب حنبلى بوده، امّا اشتباه ناسخان كه گاهى حنبلى را حنفى
نوشتهاند، دستهاي از محققان معاصر را به ترديد انداخته و او را
حنفىخواندهاند (براينمونه، نك: آلوارت، ؛ IX/٨٦ ظاهريه، ٢/٥٠).
ابن كنان در دانشها و رشتههاي گوناگون تبحر داشت، به اين سبب آثارش از
تنوع گستردهاي برخوردار است، ولى تخصص اصلى او در تاريخ است. وي يكى از
تأليفات خود را به حوادث روزانه اختصاص داد و در ضمن آن وفيات دانشمندان
هر دوره را آورد و شرح حالى بدان افزود (مرادي، همانجا). آثار ديگر او در
زمينة بلاغت، نحو، كشاورزي و چند رشتة ديگر است.
برجستهترين آثار ابن كنان به اين شرح است: ١. المروج السندسية الفسيحة فى
تلخيص تاريخ الصالحية. اين كتاب به تصحيح محمد دهمان در دمشق
(١٣٦٦ق/١٩٤٧م) چاپ شد. نسخة خطى آن به خط مؤلفنيزموجوداست (منجد،٣٤٤؛
فهرستالكتب، ٢٧٣)؛ ٢. الحوادث اليومية من تاريخ احدي عشر والف وميّة. اين
كتاب دو جلدي شامل حوادث تاريخى است كه به صورت روزانه مرتب شدهاند،
جلد نخست از محرم ١١١١ تا آخر ١١٣٤ و جلد دوم از آغاز ١١٣٥ تا آخر ربيعالثانى
١١٥٣ را در برمىگيرد. نسخههايى از آن در دست است ( آلوارت، )؛ IX/٨٦-٨٧ ٣.
المعانىالمرضية علىالشمعةالمضية (همان، VI/١٦٣- ١٦٤ )؛ ٤. رسالة الاشباه برفع
الاشتباه. اين كتاب در مباحث نحوي است (همان، )؛ VI/١٩٩ ٥. حدائق الياسمين
فى ذكر قوانين الخلفاء و السلاطين. اين كتاب به القاب و عناوين سلاطين و
خلفاي پيشين يا اصطلاحات ديوانى و رسوم بر نهادة آنان مىپردازد. نسخههايى
از آن در دست است (همان، ؛ V/١٢٥-١٢٦ فهرس مخطوطات، ١/١٠٣-١٠٤)؛ ٦. المواكب
الاسلامية فى الممالك و المحاسن الشامية، دربارة مدارس و خانقاهها و مطالبى از
اينگونه است (همان، ١/١٦٧- ١٦٨)؛ ٧. الدّر المنضد فى ذكر اصحاب الامام احمد.
اين كتاب گزيدهاي از كتاب المنهج الاحمد فى تراجم اصحاب الامام احمد است
كه ابن كنان آن را ترتيب داده، نسخهاي از آن در كتابخانة احمدية حلب
موجود است (منجد، ٣٤٣؛ سيد، ٢(٢)/٥٧)؛ ٨. الرسالة المشتملة على انواع البديع
فى البسملة، چند نسخه از آن در دست است. اين كتاب در تفسير و بلاغت است
(ظاهريه، ٢/٥٠؛ تيموريه، ١/٩٧؛ آلوارت، )؛ VI/٤١٦ ٩. الاكتفاء فى ذكر مصطلح
الملوك و الخلفاء (همان، )؛ VI/١٢٦-١٢٧ ١٠. المحاسن المرضية فى شرح منظومة
البديعية، از اين كتاب نسخة دستنويس مؤلف كه در ١١٣٦ق نگارش يافته، برجاي
مانده است (همان، )؛ VI/٤٥٣ ١١. زين الربيع فى علم المعانى و البيان و
البديع، نسخهاي از آن را آلوارت معرفى كرده است )؛ VI/٤٠٣) ١٢. الانوار
المبتهجة على منظومة المنفرجة. اين كتاب در شرح قصيدة «منفرجه» اثر ابوحامد
غزالى است (همان، )؛ VI/٦٠٥-٦٠٦ ١٣. الزَهور البهيّة فى شرح رسالة الاصول
الفقهية، در شرح رسالة الاصول منسوب به شيخ جمالالدين يوسف مقدسى (همان،
)؛ IV/٣٦ ١٤. كتاب الرّسالة المفردة فى اربعين حديثاً مسندة (همان، )؛
II/٢٣٨-٢٣٩ ١٥. زهرالبان فى نعوت الحيوان، اين كتاب گزيدة اثر ديگري است
(همان، )؛ V/٤٦٥-٤٦٦ ١٦. البيان و الصراحة بتلخيص كتاب الملاحة فى علم
الفلاحة، گزيدهاي از كتاب الملاحة فى معرفة الفلاحة اثر رضى غزي است كه در
چند فصل تدوين گرديده است (همان، .(V/٤٨٨-٤٨٩
مآخذ: تيموريه، فهرست؛ سيد، فؤاد، فهرس المخطوطات المصوّرة (التاريخ)، قاهره،
١٩٥٧م؛ ظاهريه، خطى (علوم قرآنى)، خيمى؛ غزي عامري، محمد، النعت الاكمل،
به كوشش محمد مطيع حافظ و نزار اباظه، دمشق، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ فهرست الكتب
العربية المحفوظة بدار الكتب الشرقية فى طوكيو، توكيو، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛ فهرس
المخطوطات المصورة، كويت، ١٩٨٦م؛ مرادي، محمد خليل، سلك الدُّرر فى اعيان
القرن الثانى عشر، بغداد، ١٣٠١ق؛ منجد، صلاحالدين، معجم المورخين
الدمشقيين، بيروت، ١٣٩٨ق؛ نيز:
Ahlwardt.
سيدعلى آلداود
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا