دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٧٧٢
| ابنمصال جلد: ٤ شماره مقاله:١٧٧٢ |
اِبْنِ مَصال، ابوالفتح نجمالدين سليم (سليمان) بن محمد بن مصال لَكّى
مغربى (مق ٥٤٤ق/١١٥٠م)، از امراء و وزراي فاطميان در مصر. وي از مردم لُكّ
از نواحى بَرقه. شهركى بين اسكندريه و طرابلس بود و مانند پدر به بازياري و
بيطاري اشتغال داشت (ياقوت، ٤/٣٦٤؛ ابن خلكان، ٣/٤١٧). از چگونگى راه
يافتن وي به دستگاه فاطميان اطلاعى در دست نيست. او در ٥٣٣ق/١١٣٩م، به
امر الحافظ لدينالله فاطمى، ادارة امور مملكت را - بىآنكه عنوان وزارت
داشته باشد - تا مرگ خليفه (٥٤٤ق/١١٤٩م) برعهده گرفت (دواداري، ٥٠٧؛
زامباور، ١٤٩). حافظ در زمان حيات خويش از پسرش ظافر پيمان ستاند كه چون به
خلافت رسد، ابن مصال را به وزارت برگزيند. امير سيفالدين ابوالحسن على بن
سَلاّر والى اسكندريه كه از وزارت ابن مصال ناخشنود بود، با پسر خواندة خويش
عباس بن ابى الفتوح صنهاجى، امير ناحية غربى، اتفاق كرد كه ابن مصال را
از وزارت بركنار كند. چون ابن مصال از اين تصميم آگاه شد، نزد ظافر شكايت
برد (ابن خلدون، ٤(١)/١٥٥-١٥٦). ظافر مجلسى ترتيب داد و در حضور امراء ابن
مصال را وزير و نايب خويش خواند و آنان را به اطاعت از وي دعوت كرد.
اميران، گرچه نخست اظهار فرمانبرداري كردند، اما كمى بعد به تحريك اميري
به نام لكرون، به ياري ابن سلار برخاستند. ظافر ناگزير ابن مصال را با پول
فراوان به جمع و تجهيز سپاه و دفع ابن سلار مأمور كرد (ابن منقد، ٧). پس در
جنگى كه ميان آن دو در محلى به نام دلاص درگرفت، ابن مصال كشته شد
(دواداري، ٥٥٢ -٥٥٣؛ ابن شاكر، ١٢/٤٧٥). وي مردي شجاع و با تدبير بود، ولى
وزارتش بيش از ٤٠ يا ٥٠ روز نپاييد. از قاضى و فقيه عُمارة بن ابى الحسن
حكمى يمنى (د ٥٦٩ق) ابياتى در ستايش او در دست است (ص ٢١٦، ٢٢٨-٢٢٩، ٢٥٩).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن تغري بردي، النجوم؛ ابن خلدون، العبر؛ ابن
خلكان، وفيات؛ ابن شاكر كتبى، محمد، عيون التواريخ، به كوشش فيصل السامر و
نبيله عبدالمنعم داوود، بغداد، ١٣٩٧ق/١٩٧٧م؛ ابن قلانسى، تاريخ، به كوشش
آمدرز، بيروت، ١٩٠٨م؛ ابن منقد، اسامه، كتاب الاعتبار، به كوشش فيليپ حتى،
پرينستون، ١٩٣٠م؛ حكمى يمنى، عمارة بن ابى الحسن، كتاب فيه النكت العصرية
فى اخبار الوزراء المصرية، به كوشش هارتويگ درنبورگ، پاريس، ١٨٩٧م؛
دواداري، عبدالله، كنز الدرر و جامع الغرر، به كوشش صلاحالدين منجد، قاهره،
١٣٨٠ق؛ زامباور، معجم الانساب و لاسرات الحاكمة، بيروت، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ صفدي،
خليل، الوافى بالوفيات، بيروت، ١٣٩٩ق؛ ياقوت، بلدان. قهار مقيمى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا