دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٢٨
| ابن قانع جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٢٨ |
اِبْنِ قانِع، ابوالحسين عبدالباقى بن قانع بن مرزوق اموي (٢٥ ذيقعدة ٢٦٥-
٧ شوال ٣٥١ق/١٩ ژوئية ٨٧٩ - ٨ نوامبر ٩٦٢م)، محدث بغدادي و نويسندة شرح حال
صحابه. وي از موالى بنى اميه بود و به همين جهت او را اموي خواندهاند
(خطيب، ١١/٨٨). براساس آنچه در برخى منابع آمده، او مذهب حنفى داشته است
(نك: ابن حجر، ٣/٣٨٤)، ولى از آنجا كه طوسى نام وي را در الفهرست (ص ١٧٨) و
رجال خود (ص ٤٨٨) آورده، برخى از متأخرين او را از اماميه دانستهاند. خطيب
بغدادي پس از اشاره به تضعيف ابن قانع از سوي برقانى، توثيق وي را توسط
جمعى از مشايخ بغداد نقل كرده و ضمناً يادآور شده كه ابن قانع در دو سال
آخر عمر دچار اختلاط شده است (خطيب، ١١/٨٩؛ نيز نك: ذهبى، ميزان، ٢/٥٣٢؛ ابن
حجر، همانجا).
به گفتة ذهبى ( سير، ١٥/٥٢٧) او فردي كثير السفر بوده و شيوخ بسياري داشته
كه از مهمترين آنان حارث بن ابى اسامه صاحب مسند را مىتوان نام برد (در
مورد مشايخ وي، نك: خطيب، ٩/٣٧٨، ١١/٨٨؛ ابن قانع، جم). از جمله شاگردان و
راويان او نيز مىتوان از ابوالحسن دارقطنى، حاكم نيشابوري، ابوبكر جصّاص،
ابوعلى ابن شاذان و ابوبكر دوري نام برد (دارقطنى، ١/٣٤، جم؛ جصاص، ١/٢٢،
جم؛ طوسى، الفهرست، ١٧٨؛ خطيب، ١١/٨٨ -٨٩).
مهمترين اثر ابن قانع كتاب معجم الصحابة اوست كه در آن اصحاب پيامبر(ص)
را بر شمرده و از هر يك حديثى مسند آورده است. دو نسخة خطى ناقص از آن در
كتابخانههاي كوپريلى استانبول (كوپريلى، ١/٢٣١) و ظاهرية دمشق نگهداري
مىشود ( فهرس، ٩٢). ابن فتحون (ه م) كتابى دربارة اغلاط ابن قانع در اين
كتاب نوشته است. از ديگر آثار او الفوائد است كه نسخة خطى آن در كتابخانة
ظاهريه وجود دارد (ظاهريه، ١/٢٤٨).
طوسى در الفهرست (ص ١٧٨) از يكى از آثار وي با عنوان السنن عن اهل
البيت(ع) ياد كرده است (براي ديگر آثار او، نك: ابن ماكولا، ٧/١٧١؛ ابن
خلكان، ٢/٢٤٨، جم؛ حاجى خليفه، ٢/١٧٣٥).
مآخذ: ابن حجر، احمد، لسان الميزان، حيدرآباد دكن، ١٣٣٠ق؛ ابن خلكان،
وفيات؛ ابن قانع، عبدالباقى، معجم الصحابة، نسخة خطى كوپريلى، شم ٤٥٢؛ ابن
ماكولا، على، الاكمال، حيدرآباد دكن، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ جصاص، احمد، احكام
القرآن، به كوشش محمد صادق قمحاوي، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ حاجى خليفه،
كشف؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛ دارقطنى، على، السنن،
به كوشش عبدالله هاشم يمانى، مدينه، ١٣٨٦ق؛ ذهبى، محمد، سيراعلام النبلاء،
به كوشش شعيب ارنؤوط و ابراهيم زيبق، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ همو، ميزان
الاعتدال، به كوشش على محمد بجاوي، قاهره، ١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ طوسى، محمد،
رجال، به كوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨١ق/١٩٦١م؛ همو، الفهرست، مشهد،
١٣٥١ش؛ ظاهريه، خطى (مجاميع)؛ فهرس مجاميع المدرسة العمرية، به كوشش ياسين
محمد سواس، كويت، ١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛ كوپريلى، خطى. محمدجواد حجتى كرمانى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا