دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٧٢٢
| ابنمبارك، أبوعبدالرحمن جلد: ٤ شماره مقاله:١٧٢٢ |
اِبْنِ مُبارَك، ابوعبدالرحمان عبدالله بن مبارك حنظلى مروزي
(١١٨-١٨١ق/٧٣٦-٧٩٧م)، از فقيهان و اصحاب حديث. در برخى از مآخذ ايرانى از او
با لقب «شاهنشاه» ياد كردهاند (نك: ابونعيم، ٨/١٦٢؛ عطار، ١/١٧٩؛ قس: نووي،
١(١)/٢٨٦، كه به نقل از ابواسامه او را در ميان محدثان مانند اميرالمؤمنين
در ميان مردم خوانده است).
ابن مبارك در مرو از پدري ترك و مادري خوارزمى زاده شد. پدرش از موالى
بازرگانى از بنوحنظله بود كه در همدان اقامت داشت (خطيب، تاريخ، ١٠/١٥٣؛
ابن خلكان، ٣/٣٢). از اوايل زندگى ابن مبارك اطلاع كافى در دست نيست.
تنها در برخى از منابع داستانهايى آمده است، حاكى از اينكه در جوانى روزگار
خود را به عشق بازي و خوشگذرانى سپري مىكرد، اما به زودي توبه كرد و روي
به علم و عبادت آورد (قاضى عياض، ٣/٤٣؛ ابن عساكر، ٥٢٣؛ عطار، همانجا). ابن
مبارك به قولى ٢٠ ساله بود كه طلب علم را آغاز كرد و نزد ربيع بن انس
خراسانى رفت و از او حديث شنيد (ذهبى، سير، ٨/٣٧٩). در ١٤١ق بود كه مرو را
ترك كرد و براي كسب دانش به عراق رفت و در بغداد به صحبت مشايخ آن ديار
رسيد. سپس به مكه رفت و مدتى در آنجا مجاور شد (خطيب، همان، ١٠/١٦٨؛ عطار،
١/١٨٠). گويا در اين سفر بود كه بسياري از تابعين را دريافت و از آنان دانش
آموخت (ابن جوزي، ٤/١٤٦). وي در مرو مورد احترام بوده است، به طوري كه
والى مرو، عبدالله بن ابى العباس طرسوسى، براي استماع حديث به منزلش
مىرفته است (ابونعيم، ٨/١٦٩). افزون بر اين در دو رباطى كه براي طالبان
حديث و فقه در مرو بنا كرده بود، مجالس درسى برپا مىداشته (عطار، همانجا) و
خانة وسيع او در مرو نيز محل اجتماع طالبان دانش بوده است (نك: ابن جوزي،
٤/١٣٤).
اينهمه نشان از آن دارد كه ابن مبارك پس از نخستين سفرش، محدثى فقيه
شناخته مىشده است. با اينهمه ابن مبارك براي تحصيل علم به سفرهاي
ديگري از جمله حرمين، شهرهاي مختلف عراق، شام، مصر، يمن و خراسان نيز
رفته است (ابن سعد، ٧/٣٧٢). او در اين سفرها، در كنار كسب علم به تجارت نيز
مىپرداخته است. چنانكه گفتهاند وي بازرگانى متمول بوده و مبالغ قابل
توجهى بر ارباب زهد و دانش اتفاق مىكرده است (عليمى، ١/١١١). در سفرهايى
كه ذكر آنها رفت، ابن مبارك بسياري از شيوخ چون هشام بن عروه، ابان بن
تغلب، سليمان اعمش، حماد بن زيد، عبدالله بن لهيعه، عبدالرحمان اوزاعى،
عبدالملك بن جريح و ابوبكر بن عياش را ديده و از آنان استماع كرده است
(براي فهرستى از مشايخ او، نك: مزي، ٩/٣٩٩-٤٠٣). وي همچنين در زمرة نخستين
شاگردان ابوحنيفه به شمار مىرود (عبادي، ابوعاصم، ١-٢؛ قاضى عياض، ٣/٣٦).
ابن مبارك هر چند مجلس درس او را دوست مىداشت و وي را به قولى «افقه»
مردم مىدانست (ذهبى، سير، ٦/٤٠٠، ٤٠٣؛ نيز نك: ابن عبدالبر، ١٣٢-١٣٣)، با اين
حال پيروي ابوحنيفه نمىكرد و خود در مسائل فقهى نظر اجتهادي داشت (نك: ابن
نديم، ٢٨٤؛ قاضى عياض، همانجا؛ تميمى، ٤٠٦). وي نزد مالك نيز فقه آموخته و
كتاب الموطَأ او را از خودش روايت كرده است (ابن خلكان، همانجا). از ديگر
مشايخ ابن مبارك در فقه سفيان ثوري است كه حق او در پرورش وي به قول
خودش، چونان حقى است كه ابوحنيفه بر او داشته است (نك: ذهبى، همان،
٦/٣٩٨).
ابن مبارك به قولى مشهور آنگاه كه از جهاد برمىگشت در هيت درگذشت (نك:
ابن سعد، ٧/٣٧٢؛ قس: بسوي، ١/١٧١). او را در همانجا به خاك سپردند و مردم به
تربت او تبرك مىجستهاند (ابن حبان، ٧/٧؛ ياقوت، ٥/٤٢١). پس از وفات وي
هارونالرشيد او را بزرگ داشت و به سوگ نشست و دستور داد تا مردم عزا بگيرند
(خطيب، همان، ١٠/١٦٣؛ ابن شاكر، فوات، ٤/٢٢٧). بارزترين نكتهاي كه دربارة
ابن مبارك گفتنى است، پرداختن وي به حديث است، تا جايى كه مىگفت: «اگر
مىدانستم كه نماز افضل از حديث است، حديث نمىگفتم» (خطيب، شرف، ١١٣) و
چنانكه از زبان خودش نقل شده وي از ٤ هزار شيخ، حديث شنيده و از هزار تن
از آنان روايت كرده است (ذهبى، تذكرة، ١/٢٧٦) و به اين اعتبار او را «كثير
الحديث» دانستهاند (ابن عساكر، ٥٢٢؛ نيز نك: قاضى عياض، ٣/٣٩) و احاديث
بسياري از او در صحاح ششگانه و غير آن ديده مىشود (به عنوان نمونه، نك:
المعجم المفهرس، ٨/١٦٦) و اين امر به آن دليل است كه احاديث او به اتفاق
محدّثان، حجت تلقى مىشده و خود نيز در نظر اكثر محدثان مورد وثوق بوده است
(ابن سعد، ٧/٣٧٢؛ عجلى، ٢٧٥؛ ابن ابى حاتم، ٢(٢)/١٨٠- ١٨١؛ خطيب، تاريخ،
١٠/١٥٥، ١٦٤). وي در نقد حديث نيز در ميان محدثان از شهرتى كافى برخوردار بود
و آراءِ او در اين زمينه مورد توجه اهل حديث مانند ابن صلاح (ص ٢١٩، ٢٣٦،
٢٤٦، ٣٧١-٣٧٢) و ابن جماعه (ص ٦٦، ٧١، ٨١، ٨٣، ٨٨، ١١٤، ١٢١، ١٣٩) قرار گرفته
است. بسياري از اهل حديث به ويژه خراسانيان و عراقيان، براي سماع حديث
به نزد او مىآمدهاند.
از جملة محدّثان مشهور كه از ابن مبارك حديث روايت كردهاند، يحيى بن
مَعين، احمد بن منيع بغوي، ابوداوود طيالسى، ابوبكر ابن ابى شيبه، محمد بن
حسن شيبانى، ابوكريب محمد بن علاءِ همدانى، نعيم بن حماد، هناد بن سري،
يحيى بن آدم و يحيى بن سعيد قطان را مىتوان نام برد (براي فهرستى از
راويان او، نك: مزي، ٩/٤٠٣- ٤٠٥). ابن مبارك در فقه نيز از شهرتى سزاوار
برخوردار شد و اقوال يا نقليات فقهى او در منابع مورد توجه قرار گرفت (مثلاً
نك: ترمذي، ١/١١٠، جم؛ سرخسى، ٢/١٨، ١٥٢-١٥٣، جم).
پيشينيان و متأخران افزون بر ستايش مقام علمى ابن مبارك، وي را با اوصافى
چون زاهد، پارسا، عابد و سخى ستوده و حتى او را با صحابة پيامبر(ص) مقايسه
كردهاند (ابن ابى حاتم، ٢(٢)/١٨١؛ ابن عبدربه، ٥/٢٩٠؛ خطيب، همان، ١٠/١٥٧،
١٦٣؛ ابن حجر، ٥/٣٨٥). آنچه در خصوص زهد ابن مبارك در خور تأمل است، اين
است كه وي با آنكه به سلطنت زهد قائل است و آن را بزرگتر از سلطنت
سياسى مىشمارد و مردم را به پيروي از سلطان زهد فرا مىخواند (نك: شعرانى،
١/٥٩)، اما در اينكه او را «زاهد» مىخواندهاند، فروتنانه شك مىورزيد، زيرا
كسى را زاهد مىدانست كه با وجود تمكّن زهد ورزد (غزالى، ٢/٤٣٧). زهد ابن
مبارك از يك سو و از سوي ديگر ارتباطش با برخى از زاهدان نامآور چونان
سفيان ثوري، فضيل عياض و ابوعلى ثقفى - كه بعدها از جملة ارباب طريقت
محسوب شدهاند - و نيز پارهاي از سخنان او و داستانهايى كه يا در زندگيش
روي داده و يا پس از او ديگران برساختهاند، سبب شده است كه عدهاي او را
يكى از مشايخ طريقت بخوانند و برخى آداب و اصطلاحات صوفيانه را به استناد
اقوال و داستانهاي زندگى او تبيين كنند (نك: هجويري، ١١٧؛ عبادي، منصور،
٧٥-٧٦ عطار، ١/١٧٩- ١٨٨) و حتى صوفيان متأخر طىّ ارض و ديگر كرامات به او
نسبت دهند (نك: ابن حجر، ٥/٣٨٧، به نقل از الارشاد خليلى؛ معصومعليشاه،
٢/١٩٣-١٩٦؛ نبهانى، ١/١٠٤؛ لاهوري، ٢/١٣٠- ١٣٢). ابن مبارك با وجود زهدگرايى و
گوشهنشينى، از زندگى اجتماعى به دور نبوده است. با اينهمه وي قربت به
دستگاه خلافت را براي اهل حديث و عالمان ناخوش مىپنداشته است (نك: عطار،
١/١٨٠؛ قاضى عياض، ٣/٤١؛ سبكى، ١/٢٨٥؛ عليمى، ١/١١١-١١٢).
اهميت دادن به جهاد نيز موضع سياسى - دينى ابن مبارك را مىنماياند. او كه
به «فخرالمجاهدين» شهرت داشت، در سختترين لحظهها از جهاد استقبال مىكرد.
آنچنانكه نقل شده است در وقت كارزار حاضر بوده و به هنگام تقسيم غنايم
غيبت مىكرده است. وي قصايدي بلند دربارة جهان و ترغيب به آن سروده كه
از شهرتى تمام برخوردار بوده است (ابن سعد، ٧/٣٧٢؛ قاضى عياض، ٣/٤٢، ٤٨؛
ذهبى، تذكرة، ١/٢٧٥-٢٧٦).
آثار: ابن مبارك تأليفات بسياري داشته كه مورد مراجعة طالبان علم بوده
است (ابن سعد، همانجا؛ خطيب، همان، ١٠/١٥٦؛ ابن عساكر، ٥٢٢). مسائلى را هم
كه وي مورد بحث قرار مىداده، ظاهراً در روزگار او و يا پس از درگذشتش
مىنوشتهاند (نك: ابن معين، ١/١١٥). اهمّ تأليفات او بدين قرار است:
الف - چاپى: ١. الزهد و الرقائق، كه به كوشش حبيب الرحمان اعظمى در هند
(١٩٦٦م) به چاپ رسيده است. گفتنى است كه در منابع كهن و متأخر «الرقائق»
و «الزهد» را به عنوان دو اثر نام بردهاند (نك: ابن عبدربه، ٢/٤٧٤؛ قاضى
عياض، ٣/٤٨؛ بغدادي، ١/٤٣٨)؛ ٢. كتاب الجهاد، كه به گفتة برخى نخستين اثري
است كه در باب جهاد فراهم آمده و قاضى عياض (همانجا) از آن با عنوان
رغائب الجهاد ياد كرده است. اين اثر به كوشش نزيه حماد در ١٣٩١ق/١٩٧١م در
بيروت منتشر شده است.
ب - خطى: ١. البرّ والصلة، كه نسخهاي از آن در كتابخانة ظاهريه موجود است
(ظاهريه، ١٠٣؛ فهرس، ٣٩٢). ابن حجر در الاصابة مطالبى را از آن نقل كرده
است (نك: )؛ GAS,I/٩٥ ٢. المسند، كه پارههايى از آن در كتابخانة ظاهريه به
خط ابن عساكر قاسم بن على موجود است (ظاهريه، ١٠٤)؛ ٣. اثري ديگر كه مشتمل
است بر بعضى از احاديث به روايت حسن بن سفيان و در كتابخانة ظاهريه
(همان، ١٠٣) نگهداري مىشود.
آثار يافت نشده: اربعين، كه نخستين تأليف در نوع خود شمرده شده است
(حاجى خليفه، ١/٥٧)؛ ارجوزة فى الصحابة و التابعين (قاضى عياض، همانجا)؛
التفسير و التاريخ (ابن نديم، ٢٢٨). گفتنى است كه از ابن مبارك نكتههاي
بسياري پيرامون تاريخ و وقايع قرن نخست و نيمة اول قرن دوم هجري روايت
شده كه شايد با اثر اخير بىارتباط نباشد (براي نمونه، نك: بلاذري، فتوح،
٤٠٠، انساب، ٤(١)/٩٥، ١٢٩، ٣٦٨؛ بسوي، ١/١٧٢؛ صولى، ٢١٦؛ كندي، ٣٤).
علاوه بر اينها ابن مبارك را به شعر و شاعري نيز ستودهاند (نك: عجلى، ٢٧٥؛
ابن شاكر، عيون، ٦/٣٠٦) و بعضى از اشعار او را كه مشحون از پندها و نكتههاي
اخلاقى است، نقل كردهاند (به عنوان نمونه، نك: ابن عبدربه، ٢/٣٢١، ٤٧٤؛
تجيبى، ٢٧٩؛ قاضى عياض ٣/٤٥- ٤٨؛ ابن خلكان، ٣/٣٣). اشعاري نيز از ابن
مبارك در قالب قصيده به صورت خطى در مجموعهاي در كتابخانة موزة عراق موجود
است (نقشبندي، ٥٦١).
مآخذ: ابن ابى حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعديل، حيدرآباد دكن، ١٣٧١ق/
١٩٥٢م؛ ابن جماعه، محمد، المنهل الروي، به كوشش محيىالدين رمضان، دمشق،
١٤٠٦ق؛ ابن جوزي، عبدالرحمان، صفة الصفوة، به كوشش محمود فاخوري، بيروت،
١٤٠٦ق؛ ابن حبان، محمد، الثقات، حيدرآباد دكن، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ ابن حجر
عسقلانى، احمد، تهذيب التهذيب، حيدرآباد دكن، ١٣٢٦ق؛ ابن خلكان، وفيات؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبري، به كوشش احسان عباس، بيروت، دارصادر؛ ابن
شاكر كتبى، محمد، عيون التواريخ، نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ همو، فوات
الوفيات، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٩٧٤م؛ ابن صلاح، عثمان، مقدمه،
به كوشش عايشه عبدالرحمان، قاهره، ١٩٧٦م؛ ابن عبدالبر، يوسف، الانتقاء،
بيروت، دارالكتب العلمية؛ ابن عبدربه، محمد، العقد الفريد، به كوشش احمد
امين و ديگران، بيروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ ابن عساكر، على، تاريخ دمشق (عبدالله
بن محمد - عبدالرحمان بن عسيله)، نسخة خطى كتابخانة احمد ثالث، شم (٦)٢٨٨٧؛
ابن معين، يحيى، معرفة الرجال، به كوشش محمد كامل قصار، دمشق، ١٤٠٥ق؛ ابن
نديم، الفهرست؛ ابونعيم اصفهانى، احمد بن عبدالله، حلية الاولياء، بيروت،
١٣٨٧ق؛ بسوي، يعقوب، المعرفة و التاريخ، به كوشش اكرم ضياء عمري، بغداد،
١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ بغدادي، هديه؛ بلاذري، احمد، انساب الاشراف، به كوشش احسان
عباس، بيروت، ١٤٠٠ق؛ همو، فتوح البلدان، به كوشش رضوان محمد رضوان،
بيروت، ١٣٩٨ق/ ١٩٧٨م؛ تجيبى، اسماعيل، المختار من شعربشار، به كوشش سعيد
محمد بدرالدين علوي، مطبعة الاعتماد؛ ترمذي، محمد، الجامع الصحيح، به كوشش
احمد محمد شاكر، قاهره، ١٣٦٥ق؛ تميمى، تقىالدين، طبقات السنية، نسخة عكسى
موجود در كتابخانة مركز؛ حاجى خليفه، كشف؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد،
قاهره، ١٣٤٩ق؛ همو، شرف اصحاب الحديث، به كوشش محمد سعيد خطيب اوغلى،
آنكارا، ١٩٧١م؛ ذهبى، محمد، تذكرة الحفاظ، حيدرآباد دكن ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛ همو،
سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و حسين اسد، بيروت، ١٤٠٤ق؛ سبكى،
عبدالوهاب، طبقات الشافعية الكبري، به كوشش محمود محمد طناحى و عبدالفتاح
حلو، قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٤م؛ سرخسى، شمسالدين، المبسوط، بيروت، دارالمعرفة؛
شعرانى، عبدالوهاب، الطبقات الكبري، بيروت، دارالفكر؛ صولى، محمد، اخبار
الراضى بالله، به كوشش هيورث - دن، قاهره، ١٩٣٥م؛ ظاهريه، خطى (حديث)؛
عبادي، ابوعاصم، طبقات الفقهاء الشافعية، گوستا ويتستام، ليدن، ١٩٦٤م؛
عبادي، منصور، مناقب الصوفية، به كوشش نجيب مايل هروي، تهران، ١٣٦٣ش؛
عجلى، احمد، تاريخ الثقات، به كوشش عبدالمعطى قلعجى، بيروت، ١٤٠٥ق؛ عطار،
فريدالدين، تذكرة الاولياء، به كوشش نيكلسون، ليدن، ١٣٢٢ق/١٩٠٥ق؛ عليمى،
عبدالرحمان، المنهج الاحمد، به كوشش محيىالدين عبدالحميد، بيروت، ١٤٠٤ق؛
غزالى، محمد، كيمياي سعادت، به كوشش حسين خديوجم، تهران، ١٣٦٨ش؛ فهرس
مجاميع المدرسة العمرية، به كوشش ياسين محمد سواس، كويت، ١٤٠٨/١٩٨٧م؛ قاضى
عياض، ترتيب المدارك، به كوشش محمد بن تاويت طنجى، رباط، وزارة الاوقاف؛
كندي، محمد، الولاة، به كوشش روون گِست، بيروت، ١٩٠٨م؛ لاهوري، غلام سرور،
خزينة الاصفياء، لكهنو، ١٢٩٠ق؛ مزي، يوسف، تهذيب الكمال، نسخة خطى كتابخانة
احمد ثالث، شم (٩)٢٨٤٨؛ المعجم المفهرس، به كوشش ونسينك و ديگران، ليدن،
١٩٨٨م؛ معصومعليشاه، محمد معصوم شيرازي، طرائق الحقائق، به كوشش محمد جعفر
محجوب، تهران، كتابخانة سنايى؛ نبهانى، يوسف، جامع كرامات الاولياء، بيروت،
دارصادر؛ نقشبندي، اسامه ناصر و ضياء محمد عباس، مخطوطات الادب فى المتحف
العراقى، كويت، ١٩٨٥م؛ نووي، محيىالدين، تهذيب الاسماء، قاهره، ادارة
الطباعة المنيرية، هجويري، على، كشف المحجوب، به كوشش والنتين ژوكوفسكى،
لنينگراد، ١٩٢٦م؛ ياقوت، بلدان؛ نيز: GAS.
نجيب مايل هروي
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا