دانشنامه بزرگ اسلامی
 
١٣٥٥ ص
١٣٥٦ ص
١٣٥٧ ص
١٣٥٨ ص
١٣٥٩ ص
١٣٦٠ ص
١٣٦١ ص
١٣٦٢ ص
١٣٦٣ ص
١٣٦٤ ص
١٣٦٥ ص
١٣٦٦ ص
١٣٦٧ ص
١٣٦٨ ص
١٣٦٩ ص
١٣٧٠ ص
١٣٧١ ص
١٣٧٢ ص
١٣٧٣ ص
١٣٧٤ ص
١٣٧٥ ص
١٣٧٦ ص
١٣٧٧ ص
١٣٧٨ ص
١٣٧٩ ص
١٣٨٠ ص
١٣٨١ ص
١٣٨٢ ص
١٣٨٣ ص
١٣٨٤ ص
١٣٨٥ ص
١٣٨٦ ص
١٣٨٧ ص
١٣٨٨ ص
١٣٨٩ ص
١٣٩٠ ص
١٣٩١ ص
١٣٩٢ ص
١٣٩٣ ص
١٣٩٤ ص
١٣٩٥ ص
١٣٩٦ ص
١٣٩٧ ص
١٣٩٨ ص
١٣٩٩ ص
١٤٠٠ ص
١٤٠١ ص
١٤٠٢ ص
١٤٠٣ ص
١٤٠٤ ص
١٤٠٥ ص
١٤٠٦ ص
١٤٠٧ ص
١٤٠٨ ص
١٤٠٩ ص
١٤١٠ ص
١٤١١ ص
١٤١٢ ص
١٤١٣ ص
١٤١٤ ص
١٤١٥ ص
١٤١٦ ص
١٤١٧ ص
١٤١٨ ص
١٤١٩ ص
١٤٢٠ ص
١٤٢١ ص
١٤٢٢ ص
١٤٢٣ ص
١٤٢٤ ص
١٤٢٥ ص
١٤٢٦ ص
١٤٢٧ ص
١٤٢٨ ص
١٤٢٩ ص
١٤٣٠ ص
١٤٣١ ص
١٤٣٢ ص
١٤٣٣ ص
١٤٣٤ ص
١٤٣٥ ص
١٤٣٦ ص
١٤٣٧ ص
١٤٣٨ ص
١٤٣٩ ص
١٤٤٠ ص
١٤٤١ ص
١٤٤٢ ص
١٤٤٣ ص
١٤٤٤ ص
١٤٤٥ ص
١٤٤٦ ص
١٤٤٧ ص
١٤٤٨ ص
١٤٤٩ ص
١٤٥٠ ص
١٤٥١ ص
١٤٥٢ ص
١٤٥٣ ص
١٤٥٤ ص
١٤٥٥ ص
١٤٥٦ ص
١٤٥٧ ص
١٤٥٨ ص
١٤٥٩ ص
١٤٦٠ ص
١٤٦١ ص
١٤٦٢ ص
١٤٦٣ ص
١٤٦٤ ص
١٤٦٥ ص
١٤٦٦ ص
١٤٦٧ ص
١٤٦٨ ص
١٤٦٩ ص
١٤٧٠ ص
١٤٧١ ص
١٤٧٢ ص
١٤٧٣ ص
١٤٧٤ ص
١٤٧٥ ص
١٤٧٦ ص
١٤٧٧ ص
١٤٧٨ ص
١٤٧٩ ص
١٤٨٠ ص
١٤٨١ ص
١٤٨٢ ص
١٤٨٣ ص
١٤٨٤ ص
١٤٨٥ ص
١٤٨٦ ص
١٤٨٧ ص
١٤٨٨ ص
١٤٨٩ ص
١٤٩٠ ص
١٤٩١ ص
١٤٩٢ ص
١٤٩٣ ص
١٤٩٤ ص
١٤٩٥ ص
١٤٩٦ ص
١٤٩٧ ص
١٤٩٨ ص
١٤٩٩ ص
١٥٠٠ ص
١٥٠١ ص
١٥٠٢ ص
١٥٠٣ ص
١٥٠٤ ص
١٥٠٥ ص
١٥٠٦ ص
١٥٠٧ ص
١٥٠٨ ص
١٥٠٩ ص
١٥١٠ ص
١٥١١ ص
١٥١٢ ص
١٥١٣ ص
١٥١٤ ص
١٥١٥ ص
١٥١٦ ص
١٥١٧ ص
١٥١٨ ص
١٥١٩ ص
١٥٢٠ ص
١٥٢١ ص
١٥٢٢ ص
١٥٢٣ ص
١٥٢٤ ص
١٥٢٥ ص
١٥٢٦ ص
١٥٢٧ ص
١٥٢٨ ص
١٥٢٩ ص
١٥٣٠ ص
١٥٣١ ص
١٥٣٢ ص
١٥٣٣ ص
١٥٣٤ ص
١٥٣٥ ص
١٥٣٦ ص
١٥٣٧ ص
١٥٣٨ ص
١٥٣٩ ص
١٥٤٠ ص
١٥٤١ ص
١٥٤٢ ص
١٥٤٣ ص
١٥٤٤ ص
١٥٤٥ ص
١٥٤٦ ص
١٥٤٧ ص
١٥٤٨ ص
١٥٤٩ ص
١٥٥٠ ص
١٥٥١ ص
١٥٥٢ ص
١٥٥٣ ص
١٥٥٤ ص
١٥٥٥ ص
١٥٥٦ ص
١٥٥٧ ص
١٥٥٨ ص
١٥٥٩ ص
١٥٦٠ ص
١٥٦١ ص
١٥٦٢ ص
١٥٦٣ ص
١٥٦٤ ص
١٥٦٥ ص
١٥٦٦ ص
١٥٦٧ ص
١٥٦٨ ص
١٥٦٩ ص
١٥٧٠ ص
١٥٧١ ص
١٥٧٢ ص
١٥٧٣ ص
١٥٧٤ ص
١٥٧٥ ص
١٥٧٦ ص
١٥٧٧ ص
١٥٧٨ ص
١٥٧٩ ص
١٥٨٠ ص
١٥٨١ ص
١٥٨٢ ص
١٥٨٣ ص
١٥٨٤ ص
١٥٨٥ ص
١٥٨٦ ص
١٥٨٧ ص
١٥٨٨ ص
١٥٨٩ ص
١٥٩٠ ص
١٥٩١ ص
١٥٩٢ ص
١٥٩٣ ص
١٥٩٤ ص
١٥٩٥ ص
١٥٩٦ ص
١٥٩٧ ص
١٥٩٨ ص
١٥٩٩ ص
١٦٠٠ ص
١٦٠١ ص
١٦٠٢ ص
١٦٠٣ ص
١٦٠٤ ص
١٦٠٥ ص
١٦٠٦ ص
١٦٠٧ ص
١٦٠٨ ص
١٦٠٩ ص
١٦١٠ ص
١٦١١ ص
١٦١٢ ص
١٦١٣ ص
١٦١٤ ص
١٦١٥ ص
١٦١٦ ص
١٦١٧ ص
١٦١٨ ص
١٦١٩ ص
١٦٢٠ ص
١٦٢١ ص
١٦٢٢ ص
١٦٢٣ ص
١٦٢٤ ص
١٦٢٥ ص
١٦٢٦ ص
١٦٢٧ ص
١٦٢٨ ص
١٦٢٩ ص
١٦٣٠ ص
١٦٣١ ص
١٦٣٢ ص
١٦٣٣ ص
١٦٣٤ ص
١٦٣٥ ص
١٦٣٦ ص
١٦٣٧ ص
١٦٣٨ ص
١٦٣٩ ص
١٦٤٠ ص
١٦٤١ ص
١٦٤٢ ص
١٦٤٣ ص
١٦٤٤ ص
١٦٤٥ ص
١٦٤٦ ص
١٦٤٧ ص
١٦٤٨ ص
١٦٤٩ ص
١٦٥٠ ص
١٦٥١ ص
١٦٥٢ ص
١٦٥٣ ص
١٦٥٤ ص
١٦٥٥ ص
١٦٥٦ ص
١٦٥٧ ص
١٦٥٨ ص
١٦٥٩ ص
١٦٦٠ ص
١٦٦١ ص
١٦٦٢ ص
١٦٦٣ ص
١٦٦٤ ص
١٦٦٥ ص
١٦٦٦ ص
١٦٦٧ ص
١٦٦٨ ص
١٦٦٩ ص
١٦٧٠ ص
١٦٧١ ص
١٦٧٢ ص
١٦٧٣ ص
١٦٧٤ ص
١٦٧٥ ص
١٦٧٦ ص
١٦٧٧ ص
١٦٧٨ ص
١٦٧٩ ص
١٦٨٠ ص
١٦٨١ ص
١٦٨٢ ص
١٦٨٣ ص
١٦٨٤ ص
١٦٨٥ ص
١٦٨٦ ص
١٦٨٧ ص
١٦٨٨ ص
١٦٨٩ ص
١٦٩٠ ص
١٦٩١ ص
١٦٩٢ ص
١٦٩٣ ص
١٦٩٤ ص
١٦٩٥ ص
١٦٩٦ ص
١٦٩٧ ص
١٦٩٨ ص
١٦٩٩ ص
١٧٠٠ ص
١٧٠١ ص
١٧٠٢ ص
١٧٠٣ ص
١٧٠٤ ص
١٧٠٥ ص
١٧٠٦ ص
١٧٠٧ ص
١٧٠٨ ص
١٧٠٩ ص
١٧١٠ ص
١٧١١ ص
١٧١٢ ص
١٧١٣ ص
١٧١٤ ص
١٧١٥ ص
١٧١٦ ص
١٧١٧ ص
١٧١٨ ص
١٧١٩ ص
١٧٢٠ ص
١٧٢١ ص
١٧٢٢ ص
١٧٢٣ ص
١٧٢٤ ص
١٧٢٥ ص
١٧٢٦ ص
١٧٢٧ ص
١٧٢٨ ص
١٧٢٩ ص
١٧٣٠ ص
١٧٣١ ص
١٧٣٢ ص
١٧٣٣ ص
١٧٣٤ ص
١٧٣٥ ص
١٧٣٦ ص
١٧٣٧ ص
١٧٣٨ ص
١٧٣٩ ص
١٧٤٠ ص
١٧٤١ ص
١٧٤٢ ص
١٧٤٣ ص
١٧٤٤ ص
١٧٤٥ ص
١٧٤٦ ص
١٧٤٧ ص
١٧٤٨ ص
١٧٤٩ ص
١٧٥٠ ص
١٧٥١ ص
١٧٥٢ ص
١٧٥٣ ص
١٧٥٤ ص
١٧٥٥ ص
١٧٥٦ ص
١٧٥٧ ص
١٧٥٨ ص
١٧٥٩ ص
١٧٦٠ ص
١٧٦١ ص
١٧٦٢ ص
١٧٦٣ ص
١٧٦٤ ص
١٧٦٥ ص
١٧٦٦ ص
١٧٦٧ ص
١٧٦٨ ص
١٧٦٩ ص
١٧٧٠ ص
١٧٧١ ص
١٧٧٢ ص
١٧٧٣ ص
١٧٧٤ ص
١٧٧٥ ص
١٧٧٦ ص
١٧٧٧ ص
١٧٧٨ ص
١٧٧٩ ص
١٧٨٠ ص
١٧٨١ ص
١٧٨٢ ص
١٧٨٣ ص
١٧٨٤ ص
١٧٨٥ ص
١٧٨٦ ص
١٧٨٧ ص
١٧٨٨ ص
١٧٨٩ ص
١٧٩٠ ص
١٧٩١ ص
١٧٩٢ ص
١٧٩٣ ص
١٧٩٤ ص
١٧٩٥ ص
١٧٩٦ ص
١٧٩٧ ص
١٧٩٨ ص
١٧٩٩ ص
١٨٠٠ ص
١٨٠١ ص
١٨٠٢ ص
١٨٠٣ ص
١٨٠٤ ص
١٨٠٥ ص
١٨٠٦ ص
١٨٠٧ ص
١٨٠٨ ص
١٨٠٩ ص
١٨١٠ ص
١٨١١ ص
١٨١٢ ص
١٨١٣ ص
١٨١٤ ص
١٨١٥ ص
١٨١٦ ص
١٨١٧ ص
١٨١٨ ص
١٨١٩ ص
١٨٢٠ ص
١٨٢١ ص
١٨٢٢ ص
١٨٢٣ ص
١٨٢٤ ص
١٨٢٥ ص
١٨٢٦ ص
١٨٢٧ ص
١٨٢٨ ص
١٨٢٩ ص
١٨٣٠ ص
١٨٣١ ص
١٨٣٢ ص
١٨٣٣ ص
١٨٣٤ ص
١٨٣٥ ص
١٨٣٦ ص
١٨٣٧ ص
١٨٣٨ ص

دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٧٢٨

ابن‌متويه‌، أبومحمد
جلد: ٤
     
شماره مقاله:١٧٢٨



اِبْن‌ِ مَتَّوَيْه‌، ابومحمد حسن‌ بن‌ احمد بن‌ متويّه‌، متكلم‌ معتزل‌ نيمة اول‌ سدة ٥ق‌. از زندگانى‌ او اطلاعى‌ در دست‌ نيست‌. همين‌ اندازه‌ مى‌دانيم‌ كه‌ شاگرد قاضى‌ عبدالجبار همدانى‌ (د ٤١٥ق‌) بوده‌ و از طبقة دوازدهم‌ معتزليان‌ محسوب‌ شده‌ است‌ (حاكم‌ جُشَمى‌، ٣٨٩؛ ابن‌ مرتضى‌، ١١٩). در منابع‌ متأخر بى‌آنكه‌ به‌ مأخذي‌ استناد كنند، وفات‌ او را ٤٦٨ق‌/١٠٧٥م‌ يا ٤٦٩ق‌ ذكر كرده‌اند (بدوي‌، ٣٩٤؛ منجد، ٤/٤٢) كه‌ چندان‌ قابل‌ اعتماد نيست‌ و هيچ‌ قرينه‌اي‌ آن‌ را تأييد نمى‌كند.
آثار: از آثار ابن‌ متويه‌ اين‌ كتابها را مى‌شناسيم‌: ١. التذكرة فى‌ احكام‌ الجواهر و الاعراض‌ يا التذكرة فى‌ لطيف‌ الكلام‌ (ابن‌ مرتضى‌، همانجا). در سدة ٦ق‌ دانشمندي‌ ناشناس‌ بر اين‌ كتاب‌ شرحى‌ نوشته‌ است‌ كه‌ نسخه‌اي‌ از آن‌ در كتابخانة مركزي‌ دانشگاه‌ تهران‌ موجود است‌ (نشرية كتابخانه‌ مركزي‌، ٢/١٥٦). اين‌ كتاب‌ در ١٩٧٥م‌ به‌ كوشش‌ ساسى‌ نصرلطف‌ و فيصل‌ عون‌ در قاهره‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌؛ ٢. المحيط يا المجموع‌ المحيط بالتكليف‌ ، GAS) همانجا) يا المجموع‌ من‌ المحيط بالتكليف‌ (عبدالكريم‌ عثمان‌، ٥٥٢) كه‌ تدوين‌ و تلخيص‌ و تنقيح‌ كتاب‌ المحيط بالتكليف‌ قاضى‌ عبدالجبار است‌. اين‌ كتاب‌ در ١٩٦٥م‌ به‌ كوشش‌ هوبن‌١ در بيروت‌ و در همان‌ سال‌ به‌ كوشش‌ عمر سيد عزمى‌ در قاهره‌ به‌ طبع‌ رسيده‌ است‌؛ ٣. كتاب‌ الكفاية يا الكفاية فى‌ علم‌ الكلام‌ ، GAS) همانجا؛ نشرية كتابخانة مركزي‌، همانجا). از اين‌ كتاب‌ اثري‌ در دست‌ نيست‌، ولى‌ ابن‌ ابى‌ الحديد عباراتى‌ از آن‌ در شرح‌ نهج‌ البلاغة نقل‌ كرده‌ است‌ (٦/٣٧٦- ٣٧٧، ٧/١٠، ١٣/٣١٥-٣١٦)؛ ٤. المحيط فى‌ اصول‌ الدين‌ (ابن‌ مرتضى‌، همانجا)، كه‌ ظاهراً بايد همان‌ كتاب‌ المحيط بالتكليف‌ قاضى‌ عبدالجبار باشد (زرزور، ٢٦، حاشيه‌)؛ ٥. كتاب‌ التحرير كه‌ در كتاب‌ المعتمد فى‌ اصول‌ الدين‌ محمود بن‌ ملاحمى‌ از آن‌ نقل‌ شده‌ است‌ ٣٩٣) S, , ٢ EI).
از آراء كلامى‌ ابن‌ متويه‌ اعتقاد او به‌ عصمت‌ على‌(ع‌) است‌، بى‌آنكه‌ عصمت‌ را شرط امامت‌ بداند. ابن‌ ابى‌ الحديد به‌ نقل‌ از كتاب‌ الكفاية در اين‌ باره‌ مى‌نويسد: به‌ عقيدة محمد بن‌ متويه‌، على‌(ع‌) معصوم‌ است‌، ولى‌ واجب‌ العصمة نيست‌ و عصمت‌ شرط امامت‌ نيست‌. ميان‌ دو تعبير «زيد معصوم‌ است‌» و «زيد واجب‌ العصمة است‌» بايد تفاوت‌ گذاشت‌، زيرا مقصود از دومى‌ اين‌ است‌ كه‌ زيدامام‌ است‌ و چون‌ از شرايط امام‌ معصوم‌ بودن‌ است‌، بنابراين‌ واجب‌ است‌ كه‌ زيد معصوم‌ باشد و فرق‌ ميان‌ نظر شيعه‌ و معتزله‌ در همين‌ نكته‌ است‌ (ابن‌ ابى‌ الحديد، ٦/٣٧٦-٣٧٧).
مآخذ: ابن‌ ابى‌ الحديد، عبدالحميد، شرح‌ نهج‌ البلاغة، به‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهيم‌، قاهره‌، ١٩٦٠-١٩٦١م‌؛ ابن‌ مرتضى‌، احمد، طبقات‌ المعتزلة، به‌ كوشش‌ زوزانا ديوالد ويلتسر، بيروت‌، ١٣٨٠ق‌/١٩٦١م‌؛ بدوي‌، عبدالرحمان‌، مذاهب‌ الاسلاميين‌، بيروت‌، ١٩٧١م‌؛ حاكم‌ جشمى‌، «شرح‌ العيون‌»، فضل‌ الاعتزال‌ و طبقات‌ المعتزلة، به‌ كوشش‌ فؤاد سيد، تونس‌، ١٣٩٣ق‌/١٩٧٤م‌؛ زرزور، عدنان‌، مقدمه‌ بر متشابه‌ القرآن‌ قاضى‌ عبدالجبار همدانى‌، قاهره‌، دارالتراث‌؛ عثمان‌، عبدالكريم‌، نظرية التكليف‌، بيروت‌، ١٣٩١ق‌/١٩٧١م‌؛ منجد، صلاح‌الدين‌، معجم‌ المخطوطات‌ المطبوعة، بيروت‌، ١٣٩٨ق‌/١٩٨٦م‌؛ نشرية كتابخانة مركزي‌ دانشگاه‌ تهران‌ دربارة نسخه‌هاي‌ خطى‌، به‌ كوشش‌ محمدتقى‌ دانش‌ پژوه‌ و ايرج‌ افشار، تهران‌، ١٣٤١ش‌؛ نيز:
٢ , S; GAS.
صمد موحد
تايپ‌ مجدد و ن‌ * ١ * زا
ن‌ * ٢ * زا