دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥١٣
| ابن عزم جلد: ٤ شماره مقاله:١٥١٣ |
اِبْنِ عَزَم، ابوعبدالله شمسالدين محمد بن عمر بن محمد بن احمد ابن عزم
تميمى (٨١٦ -٨٩١ق/١٤١٣-١٤٨٦م)، تاريخنگار مالكى مذهب. وي در تونس زاده شد
و در همانجا طبق مرسوم زمان به كسب دانش پرداخت. از جزئيات زندگى او
آگاهى روشنى در دست نيست. در ميان مورخان و نويسندگان همزمان با ابن عزم،
تنها سخاوي كه با وي دوستى داشته، شرح حال نسبتاً مشروحى از او به دست
داده است. براساس گفتار او، ابن عزم در آغاز تحصيل، كتابهاي متداول درسى
چون شاطبيه را فراگرفت و قرآن كريم را با قرائت چندتن، از جمله برادرش،
نزد استادان وقت آموخت و آن را حفظ كرد. در ٨٣٧ق/ ١٤٣٤م به اسكندريه رفت و
در آنجا به تكميل دانش پرداخت و از محضر دانشمندانى چون عمر بَسلفونى و
ديگران بهره برد. در همين سال به قاهره رفت و تا اواخر ٨٣٩ق در آنجا بماند.
آنگاه از راه دريا رهسپار مكه شد و پس از گزاردن مناسك حج، در مدينه اقامت
گزيد. در اين شهر از جمال كازرونى استماع كرد، ليكن در مدينه نيز نماند و بار
ديگر به قاهره و از آنجا به مكه بازگشت. در ٨٤٩ق به شام رفت و پس از
آنكه بيت المقدس را زيارت كرد در مكه اقامت گزيد و از مشايخ و نيز از
دانشمندانى كه به آن شهر مىآمدند استماع كرد. او در سفرهايش از رهگذر صحافى
و خريد و فروش كتاب زندگى مىكرد (٨/٢٥٥).
ابن عزم در مكه با شمسالدين سخاوي آشنا شد و در كنار وي در درس بعضى از
استادان برجستة آنجا شركت جست. سخاوي خود مىگويد كه رسالة قشيريه را از ابن
عزم شنيده است. وي سرانجام به تصوف روي آورد و آثار ابن عربى را بارها
خواند و پيوسته به اقوال او استناد مىكرد و كتابهاي او را در اختيار اهل
تصوّف قرار مىداد. ابن عزم در اواخر عمر به تنگدستى افتاد و سرانجام در مكه
درگذشت (همو، ٨/٢٥٥-٢٥٦). ابن عزم خط نسخ را نسبتاً زيبا مىنوشت و زركلى
نمونهاي از آن را در كتاب خود آورده است (٦/٣١٥).
به ابن عزم چند تأليف نسبت دادهاند كه هيچ يك از آنها تا كنون به طبع
نرسيده است. اثر برجستة او دستور الاعلام بمعارف الاعلام است كه تراجم
دانشمندان مشهور به اختصار در آن بيان شده است. از اين كتاب چند نسخة خطى
در كتابخانههاي مختلف جهان مضبوط است (عبدالبديع، ٢(١)/١٣٢؛ سيد، ٢(٣)/١٤٨؛
بانكيپور، ؛ X١١/١٢-١٣ الفهرس التمهيدي للمخطوطات المصورة، ٣٨٩). اين كتاب در
٥ بخش مرتب گرديده، بخش اول شرح حال شُهرگان به نام، بخش دوم شهرگان
به كنيه، بخش سوم شهرگان به نسب يا سبب يا لقب، بخش چهارم شهرگان به
«ابن...» و پنجم در احوال كسانى كه به نام صاحب فلان كتاب شهرت
يافتهاند ( بانكيپور، همانجا؛ حاجى خليفه، ١/٧٥٣؛ آلوارت، .(IX/٣٤٩-٣٥٠ پيش
نويس اين كتاب را قطبالدين محمد بن احمد مكى نهروانى تهذيب كرد و مطالبى
بر آن افزود. برخى ديگر چون ابراهيم بن سليمان جينينى دمشقى نيز به تكميل
اين كتاب پرداختند و زندگى نامههاي افراد بسياري را بر آن افزودند (سيد،
٢(٢)/٦١؛ نيز نك: حاجى خليفه، همانجا). بروكلمان II/٢٢٢) اثر ديگري به نام «
المنهل العذب فى شرح اسماء الرب » به استناد فهرست خديويه (٢/٢٣٣) به او
نسبت داده، ليكن در فهرست ياد شده اين كتاب از شمسالدين محمد بن ابراهيم
مشهور به خطيب وزيري (د ٨٩١ق/ ١٤٨٦م) دانسته شده است. اشتباه بروكلمان را
زركلى (همانجا) و كحاله (١١/٩٠) نيز تكرار كردهاند. از كتاب ديگر او به نام
تذكرة الناسى فى ربع الا¸سى فقط بروكلمان ياد كرده II/٢٢٣) )، GAL,S, ولى
مأخذ او در نقل اين استناد معلوم نيست.
مآخذ: حاجى خليفه، كشف؛ خديويه، فهرست، زركلى، اعلام؛ سخاوي، محمد بن
عبدالرحمان، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤- ١٣٥٥ق؛ سيد، خطى؛ عبدالبديع، لطفى،
فهرس المخطوطات المصوّرة، قاهره، ١٩٥٦م؛ الفهرس التمهيدي للمخطوطات المصورة،
قاهره، ١٩٨٤م؛ كحاله، عمررضا، معجم المؤلفين، بيروت، ١٣٦٧ق/ ١٩٥٧م؛ نيز:
Ahlwardt; Bankipore; GAL; GAL,S.
سيد على آل داود
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا