دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٦٦
| ابن کال جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٦٦ |
اِبْنِ كال، ابوعبدالله محمد بن محمد بن هارون بزّاز حِلّى (ذيحجة ٥١٥ -
ذيحجة ٥٩٧/ فورية ١١٢٢ - سپتامبر ١٢٠١)، مقري، محدّث و مفسّر امامى. شهرت او در
برخى از منابع (مثلاً ورام، ١/٢٣؛ ذهبى، العبر، ٣/١٢٠؛ قس: ابن نقطه، ١/٢١٣)
به صورت «ابن الكيال» و گاه به شكلهاي محرّف «ابن الكمال» و «ابن
الكامل» ضبط شده است (نك: ابن طاووس، ٥٩٥؛ ذهبى، تذكرة، ٤/١٣٤٨؛ دربارة
صورتهاي گوناگون كلمه، نيز نك: آقابزرگ، ٢٨٧- ٢٨٨). از آنجا كه وي براي
گذران زندگى به پيشة بزازي مىپرداخته به «بزاز» نيز شهرت يافته است
(ذهبى، المختصر، ٧٠). در منابع قديمتر به مذهب او اشارهاي نرفته است، اما
برخى منابع متأخر شيعى او را در زمرة اماميه شمردهاند، و قراينى بر اين امر
گواهى دارد (مثلاً نك: حرعاملى، ٢/٣١١؛ قس: كتاب سليم بن قيس، ٦٣). وي در
بغداد به دنيا آمد و در حلّه پرورش يافت. سپس براي كسب علم به بغداد
بازگشت و در آنجا از ابوالعلاء همدانى، ابوالكرم شهرزوري، سبط خياط ودَعوان
بن على جُبّى قرائت آموخت و از جمعى از مشايخ استماع حديث كرد. پس از آن
به حلّه بازگشت و به تعليم قرائت و حديث پرداخت (منذري، ١/٤٠٣-٤٠٤؛ ابن
ساعى، ٩/٧٢؛ ذهبى، المختصر، همانجا). ابن كال همچنين در موصل از يحيى
ابنسعدون قرطبىقرائت و حديثفراگرفت (منذري،ذهبى،همانجاها). علاوه بر
اينها، از نظام الشرف ابوالحسن عريضى، على بن عبدالسيد بن صباغ و فضل بن
سهل اسفراينى نيز استفاده كرده است ( كتاب سليم بن قيس، ورام، منذري،
همانجاها).
از جمله شاگردان و راويان وي ورام بن ابى فراس، ابوالحسن على ابن خياط،
شريف محمد بن عمر داعى و ابن دبيثى را مىتوان نام برد. شخص اخير ابن كال
را در واسط و حلّه ملاقات كرده و قرائات دهگانه را نزد وي خوانده است
(ذهبى، المختصر، همانجا؛ ابن جزري، النشر، ١/٩٢؛ صاحب معالم، ١٠٦/٢٣؛ قس:
ذهبى، معرفة، ٢/٥٤٣). وي همچنين از مشايخِ اجازة محمد بن جعفري مشهدي بوده
است (صاحب معالم، همانجا). ابن كال به عنوان حلقهاي مؤثر در سلسلة انتقال
قرائات جاي دارد. او افزون بر قرائات مشهور به قرائات شاذ نيز توجه داشته
است (ذهبى، معرفة، همانجا؛ ابن جزري، غاية، ٢/٢٥٦).
در اجازة صاحب معالم (همانجا) نام ٣ اثر از او آمده است كه نسخهاي از آنها
در دست نيست: مختصر التبيان فى تفسير القرآن، متشابه القرآن، اللحن الخفى
و اللحن الجلى. ابن كال سرانجام در حلّه وفات يافت (ذهبى، المختصر،
همانجا).
مآخذ: آقابزرگ، طبقات اعلام الشيعة، قرن ٦، به كوشش على نقى منزوي،
بيروت، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ ابن جزري، محمد، غاية النهاية فى طبقات القراء، به
كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٢م؛ همو، النشر، به كوشش على محمد
ضياع، قاهره، كتابخانة مصطفى محمد؛ ابن ساعى، على، الجامع المختصر، به
كوشش مصطفى جواد، بغداد، ١٣٥٣ق/١٩٣٤م؛ ابن طاووس، على، التحصين، به كوشش
محمد انصاري، بيروت، ١٤١٠ق/١٩٨٩م؛ ابن نقطه، محمد، الاستدراك، نسخة عكسى
موجود در كتابخانة مركز؛ حر عاملى، محمد، امل الا¸مل، به كوشش احمد حسينى،
بغداد، ١٣٨٥ق؛ ذهبى، محمد، تذكرة الحفاظ، حيدرآباد دكن، ١٣٣٣-١٣٣٤ق؛ همو،
العبر، به كوشش محمد سعيد زغلول، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ همو، المختصر المحناج
اليه من تاريخ ابن دبيثى، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ همو، معرفة القراء الكبار،
به كوشش محمد سيد جاد الحق، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ صاحب معالم، حسن،
«الاجازة الكبيرة»، بحارالانوار مجلسى، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ منذري،
عبدالعظيم، التكملة لوفيات النقلة، به كوشش بشار عواد معروف، بيروت،
١٤٠٥ق/١٩٨٤م؛ ورام بن ابى فراس، تنبيه الخواطر، قم، چاپخانة علميه.
بخش فقه، علوم قرآنى و حديث
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا