دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٨٠
| ابن شرقی جلد: ٤ شماره مقاله:١٣٨٠ |
اِبْنِ شَرْقى، ابوحامد نيشابوري، احمد بن محمد حسين (٢٤٠- ٣٢٥ق/٨٥٤ ٩٣٧م)،
محدث شافعى مذهب. از آنجا كه وي ساكن محلهاي در شرق بود، او را ابن شرقى
خواندهاند (سمعانى، ٨/٨٣؛ ياقوت، ٣/٢٧٩). وي در شهرهاي مختلف در محضر
دانشمندان بسياري به فراگرفتن حديث پرداخت و پس از چندي در اين علم يگانة
عصر خود شد (سمعانى، ٨/٨٥؛ ابن جوزي، ٦/٢٨٩). در نيشابور از محمد بن يحيى
ذُهلى، عبدالرحمان بن بشربن حكم، احمد بن ازهر، احمد بن يوسف سلمى، احمد
بن حفض بن عبدالله و جز آنان حديث شنيد (خطيب بغدادي، ٤/٤٢٦؛ ذهبى، سير،
١٥/٣٧، ٣٨). چنانكه از قراين برمىآيد، بيشتر دانش خود را از مسلم بن حجاج
نيشابوري فراگرفته است و از اين رو اغلب منابع ازوي به عنوان «شاگرد
مسلم» ياد كردهاند (سمعانى، ياقوت، همانجاها؛ ابن اثير، ٢/١٧). ابن شرقى
ابتدا به ري مسافرت كرد و از ابوحاتم رازي حديث شنيد. به همين ترتيب در
بغداد از محمد بن اسحاق صاغانى، عباس بن محمد دوري، عبدالله بن محمّد بن
شاكر و احمد بن ابى خيثمه، در كوفه از ابوحازم احمد بن ابى غرزه و معاصران
وي، و در مكه از عبدالله بن ابى مَسّره، استماع حديث نمود (سمعانى،
همانجا؛ ذهبى، تذكره، ٣/٨٢١). ابن شرقى بسيار به حج مىرفت و در راه مكه
به املاي حديث مىپرداخت و همراهان مىنوشتند.
افراد متعددي از او روايت كردهاند: از جمله ابوالعباس ابن عقده، ابواحمد
عَسّال، ابواحمد ابن عدي، ابوعلى نيشابوري، زاهد بن احمد سرخسى، حسن بن
احمد مَخلَدي، محمد بن عبدالله جوزقى، ابوالحسن علوي، ابواحمد حاكم و
ابوالحسين حجاجى (ابن جوزي، سمعانى، همانجاها؛ ذهبى، سير، ١٥/٣٨).
او در شناختن حديثهاي صحيح از ساختگى تبحر خاصى داشت، تا آنجا كه ابن
خزيمه (د ٣١١ق/٩٢٣م) وي را ملاك و معيار تشخيص حديث صحيح از دروغين
دانسته است (خطيب بغدادي، ٤/٤٢٧). دارقطنى وثاقت و امانت او را در نقل
حديث ستوده و كلام ابن عقده را كه در تضعيف ابن شرقى بيان شده، مردود
دانسته است (ذهبى، سير، ١٥/٣٩، همو، تذكره، ٣/٨٢٢؛ همو، ميزان، ١/١٥٦). خطيب
بغدادي (٤/٤٢٦، ٤٢٧) نيز وي را توثيق كرده، و ابن عدي گفته كه كسى را در
حفظ حديث و بيان آن همانند او نيافته است (ذهبى، تذكره، همانجا).
تنها اثر وي احاديث من المسند الصحيح است كه فقط ٤ برگ آن به صورت دست
نوشتهاي در ظاهريه موجود است (ظاهريه، ٤٠٢، ٤٠٣).
مآخذ: ابن اثير، اللباب، قاهره، ١٣٥٦ق؛ ابن جوزي، عبدالرحمان، المنتظم،
حيدرآباد دكن، ١٣٥٧ق/١٩٣٨م؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق،
ذهبى، محمد، تذكرة الحفاظ، حيدرآباد دكن، ١٣٣٣-١٣٣٤ق؛ همو، سير اعلام النبلاء،
به كوشش شعيب ارنؤوط و ابراهيم ذيبق، بيروت، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛ همو، ميزان
الاعتدال، به كوشش على محمد بجاوي، بيروت، ١٣٨٢ق/ ١٩٦٣م؛ سمعانى،
عبدالكريم، الانساب، حيدرآباد دكن، ١٣٩٧ق/ ١٩٧٧م؛ ظاهريه، خطى (مجاميع)؛
ياقوت، بلدان. حسن صفري نادري
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا