دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٢٠
| ابن قاسم، غزی جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٢٠ |
اِبْنِ قاسِمِ غَزّي، ابوعبدالله شمسالدين محمد بن قاسم بن محمد ابن محمد
(٨٥٩ - ٩١٨ق/١٤٥٥-١٥١٢م)، فقيه شافعى و اديب. سخاوي (٨/٢٨٦) او را ابن
غرابيلى خوانده است. ابن قاسم در غزّه تولد و نشأت يافت و در همانجا به
فراگيري علوم مختلف از قبيل حديث، فقه و ادبيات روي آورد و قرآن را حفظ
كرد. وي در ٨٨١ق/١٤٧٦م به مصر رفت و تحصيلات خويش را نزد مشايخ مشهور آنجا،
از جمله بدرالدين ماردانى كه حساب و جبر را به وي آموخت و جوجري، حصنى،
جمالالدين كورانى و ديگران ادامه داد. سپس در جامع ازهر به تدريس پرداخت
و همراه با آن به افتاء و خطابت در جامع القلعه نيز مشغول بود. او با مشاهير
مصر در آن روزگار مانند شهابالدين ابشيهى و سخاوي ارتباط داشته و به ويژه
با سخاوي اطلاعات علمى و كتاب مبادله مىكرده است. سخاوي تنها كسى است
كه از زندگى ابن قاسم با تفصيلى بيشتر سخن گفته است (٨/٢٨٦)، ولى در
منابع ديگر فقط نام نوشتههاي او آمده است. چون سخاوي پيش از ابن قاسم
غزي درگذشته است به وفات وي اشارهاي ندارد، اما حاجى خليفه (٢/١١٤٠)
تاريخ درگذشت وي را ثبت كرده است.
آثار: مهمترين اثر باقيمانده از ابن قاسم فتح القريب المجيب فى شرح الفاظ
التقريب است كه نام ديگر آن القول المختار فى شرح غاية الاختصار است (ابن
قاسم، ٢) و نخستين بار در ١٢٧٨ق، در قاهره به صورت سنگى به چاپ رسيده و
پس از آن بارها تجديد چاپ شده است. به علاوه در ١٣١٠ق در سنگاپور همراه با
شرحى به زبان مالايايى، و در ١٨٩٤م در ليدن با ترجمهاي به فرانسه توسط
وان دن برگ١ به چاپ رسيده است. بر اين كتاب شروحى نيز نوشته شده كه از
آن جمله شرح ابراهيم باجوري است كه از ١٢٧٢ق به بعد چندين بار در مصر
چاپ شده و زاخاو ترجمة بخشى از آن در كتاب «فقه اسلامى٢» منتشر كرده است.
آثار خطى: ١. حاشية على شرح الجار بردي لشافية ابن الحاجب، چند نسخه از آن
در هالة آلمان، انستيتوي خاورشناسى شوروي و پترزبورگ موجود است (طعمه، شم
٧٤؛ خالدوف، شم ٧٤٤١ ؛ )؛ GAL,S,I/٥٣٦ ٢. حواشى على حاشية الخيالى، كه شرح
عقائد نسفى است و نسخهاي از آن در كتابخانة دانشگاه پرينستون موجود است
(حتى، شم ١٥٥٢ )؛ ٣. فتح الرب المالك بشرح الفيّة ابن مالك، كه نسخههاي
آن در كتابخانههاي ازهرية مصر و ظاهرية دمشق موجود است (ازهريه، ٤/٢٨٥؛
ظاهريه، ٣٧٧-٣٧٩؛ براي ديگر آثار خطى، نك: آلوارت، شم ٧٠٢٧ ; ٢ ESC، شم ١٤٩٤ ؛
آصفيه، ٢/٤٢).
مآخذ: آصفيه، خطى؛ ابن قاسم، محمد، فتح القريب، بغداد، مكتبة المثنى؛
ازهريه، فهرست؛ حاجى خليفه، كشف؛ سخاوي، محمد، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٤-
١٣٥٥ق؛ طعمه، عدنان جواد، فهرست المخطوطات العربية، بغداد، ١٣٩٧ق/ ١٩٧٧م؛
ظاهريه، خطى؛ نيز:
Ahlwardt; ESC ٢ ; GAL,S; Hitti, Ph. K. et al., Dexcriptive Catalog of the
Garrett Collection of Arabic Manuscripts, Princeton, ١٩٣٨; Khalidou.
مهدي سلماسى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا