دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٤٩٨
| ابن عدی، ابواحمد جلد: ٤ شماره مقاله:١٤٩٨ |
اِبْنِ عَديّ، ابواحمد عبداللهبن عدي بن عبدالله جرجانى (٢٧٧- ٣٦٥ق/٨٩٠
-٩٧٦م)، رجالى و محدّث. او را ابن قطّان نيز خواندهاند (سهمى، ٢٦٦؛ سمعانى،
٣/٢٣٨؛ ذهبى، تذكره، ٣/٩٤٠؛ قس: ياقوت، ٢/٥٢) و از آنجا كه اصل وي از گرگان
بود، جرجانى نيز خوانده شده است (سمعانى، همانجا).
ابن عدي در ١٣ سالگى فراگيري حديث را نزد ابوحفص سعدي نخستين شيخ خويش،
آغاز كرد (سهمى، ٢٦٧) و در طول زندگانيش از مشايخ بسياري بهره جست كه شمار
آنان را بيش از هزار تن ياد كردهاند (ابن عماد، ٣/٥١)، از آن جمله محدّثان
سرشناسى مانند، بخاري، نسايى، ابويعلى موصلى، ابوبكر ابن ابى شيبه، ابن
ابى داوود سجستانى و طحاوي شايان ذكرند (نك: ابن عدي، جم). از راويان و
شاگردان او نيز مىتوان به حمزة بن يوسف سهمى (سهمى، ٢٦٦- ٢٦٨)، ابوطالب
يحيى بن حسين (ابوطالب، ٤٦، ١٤٤، ١٦٥)، ابوالعباس ابن عقده كه هم از
مشايخ و هم از راويان اوست (ياقوت، همانجا) و نيز ابوحامد اسفراينى (ابن
قاضى شهبه، ١/١٧٣) اشاره كرد. وي كثير السفر بود و در پهنة جغرافيايى وسيعى
بين خراسان و مصر، در شهرهايى همچون سمرقند، بخارا، بغداد، كوفه، بصره،
موصل، حمص، حلب، دمشق، صيدا، بعلبك، اسكندريه و مصر حديث شنيده و حديث
گفته است (سهمى، ٢٦٧؛ ابوطالب، جم؛ ياقوت، سمعانى، همانجاها؛ ابن عدي،
١/١٥٦، ١٨٨، ٤/١٣٥٤، جم). وي در زادگاه خود گرگان درگذشت (سهمى، ٢٦٦؛ ياقوت،
٢/٥٣).
ابن عدي شهرت خود را در علم رجال بيشتر مرهون تأليف كتاب الكامل فى
ضعفاءِ الرجال است. به نظر دارالقطنى الكامل ابن عدي از ارزشمندترين
كتابهاي تأليف شده در زمينة ضعفاست (سهمى، ٢٦٧). او در الكامل تمامى كسانى
را كه به نحوي - هر چند اندك - تضعيف شدهاند، آورده و در پايان هر شرح
حال، نظري را كه مورد قبول خود اوست، ذكر كرده است (نك: ١/١٥). تضعيف برخى
از سرشناسان اهل سنّت چون ابوحنيفه (نك: ابن عدي، ٧/٢٤٧٢-٢٤٧٩) و تقويت
برخى از رجال شيعه چون جعفر بن سليمان ضبعى (همو، ٢/٥٦٧، ٥٧٢) نشان مىدهد
كه او تا حدودي از اعمال تعصبات مذهبى در آراء خود دوري مىجسته است.
آراء و نقل قولهاي ابن عدي در اين كتاب مورد استفادة آثار رجالى متأخر چون
تهذيب التهذيب الكمال مزّي (١/٢٥٨، ٢٦٦، جم)، ميزان الاعتدال ذهبى (١/٢، ٨،
جم)، لسان الميزان ابن حجر (١/٢٣، ٦٣، جم) و تهذيب التهذيبِ همو (٢/١٠٤، ١٨٢،
جم) قرار گرفته است. كتاب الكامل علاوه بر اين، به عنوان يك منبع حديثى
در جوامع حديثى چون الجامع الصغير سيوطى (١/٣، ٥٠، جم)، جامع الاحاديثِ همو
(١/٤٧٥، ٤٨٠، جم)، كنوز الحقائق مناوي (١/٤، ٦٣، جم) و همچنين كتب تفسير روايى
مثل الدّر المنثورِ سيوطى (١/٢٣، ١٢٩، جم) مورد استفاده قرار گرفته است. قابل
ذكر است كه ابن عدي از راويان كتاب اشعثيّات، يكى از منابع حديثى متقدم
شيعه به شمار مىرود (نك: ابن عدي، ٦/٢٣٠٣؛ ابوطالب، ١٦٥).
آثار: الكامل فى ضعفاء الرجال، كه به اهميت آن اشاره شد. مقدمة اين اثر
اول بار به كوشش صبحى سامرايى در ١٩٧٧م در بغداد منتشر شد و متن كامل آن
در ١٤٠٤ق/١٩٨٤م و مجدداً در ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م به كوشش گروهى از محققان در ٧
مجلد در بيروت به چاپ رسيد؛ ٢. اسامى من روي عنهم البخاري كه نسخهاي
خطى از آن در كتابخانة ظاهرية دمشق موجود است (ظاهريه، ١/٣١٦)؛ ٣. اسماء
الصحابة، كه نسخهاي از آن در مدينه موجود است I/١٩٩) .(GAS,
مآخذ: ابن حجر، احمد، تهذيب التهذيب، حيدرآباد دكن، ١٣٢٥ق؛ همو، لسان
الميزان، حيدرآباد دكن، ١٣٣٠ق؛ ابن عدي، عبدالله، الكامل فى ضعفاء
الرّجال، بيروت، ١٩٨٥م؛ ابن عماد، عبدالحى، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥٠ق؛
ابن قاضى شهبه، ابوبكر، طبقات الشافعية، به كوشش عبدالعليم خان، بيروت،
١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛ ابوطالب يحيى، بسير المطالب، بيروت، ١٣٩٥ق/١٩٧٥م؛ ذهبى،
محمد، تذكرة الحفاظ، حيدرآباد دكن، ١٣٣٣-١٣٣٤ق؛ همو، ميزان الاعتدال، به كوشش
على محمد بجاوي، قاهره، ١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب، حيدرآباد
دكن، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ سهمى، حمزه، تاريخ جرجان، بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ سيوطى،
جامع الاحاديث، به كوشش عباس احمد صقر و احمد عبدالجواد، دمشق، مطبعة هاشم
الكتبى؛ همو، الجامع الصغير، قاهره، ١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ همو، الدر المنثور، بيروت،
١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ظاهريه، خطى، (مجاميع)؛ مزي، يوسف، تهذيب الكمال، به كوشش
بشار عواد معروف، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ مناوي، عبدالرؤف، كنوز الحقائق، در
حاشية الجامع الصغير (نك: سيوطى در همين مآخذ)؛ ياقوت، بلدان؛ نيز:
GAS.
مهدي سلماسى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا