دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٩٣
| ابن فرحون جلد: ٤ شماره مقاله:١٥٩٣ |
اِبْنِ فَرْحون، عنوان افراد خاندانى از فقها و علماي مالكى ساكن مدينه.
اينان از آن جهت كه نسبشان به بنى يَعْمَر - از شاخههاي قبيلة كنانه -
مىرسد، يعمري نيز خوانده مىشدند (سمعانى، ١٣/٥١٤). ظاهراً اصل اين خاندان
از حوالى جَيّان اندلس بود كه از آنجا به تونس و سپس به مدينه نقل مكان
كردهاند (ابن فرحون، ١/٤٥٤؛ بابا تنبكتى، ٣٠). افراد شناخته شدة اين خاندان
عبارتند از:
١. ابوالحسن على بن محمد بن فرحون بن محمد بن فرحون. ملقب به نورالدين
(٦٩٨ -٧٤٦ق/١٢٩٨- ١٣٤٥م). وي در فقه و حديث و فنون شعري تبحر داشت. از
مشايخ او مىتوان به زينالدين طبري، شمسالدين ذهبى، محمد بن عربشاه و
ابن جابرِ وادي آشى اشاره كرد (ابن فرحون، ٢/١٢٤). از شاگردان او تنها از
ابوالعباس قباب ياد شده كه در مغرب او را ديده بوده است (همو، ٢/١٢٥). على
بن فرحون پس از ٧٣٠ق براي كسب دانش بارها به مصر و مغرب و قدس و دمشق
سفر كرد و صفدي (٧/٤٩) در ٧٤١ق او را در دمشق ملاقات كرده است. از گفتة همو
چنين برمىآيد كه وي در شعر تبحر داشته و در تصدير و تعجيز لامية العجم، سبكى
را به كار برده كه منحصر به او بوده است (٧/٥٠ -٥١). آثار خود وي نيز تأييد
مىكند كه چيرهدستى او در فنون شعري بيش از جنبههاي ديگر بوده است.
آثار: ١. تاريخ الاخبار و التعريف بنسب النبى المختار، كه نسخهاي از آن در
رباط موجود است (وكيل، ٢(٤)/١٣١)؛ ٢. الزاهر فى المواعظ و الحكايات و الاحاديث
و الذخائر، كه نسخههايى از آن در كتابخانة سلطنتى برلين ( آلوارت، شم و ديگر
كتابخانهها وجود دارد ( مجلة معهد المخطوطات، ٥(٢) /٢٢٣؛ II/٢٢٧ )؛ GAL,S, ٣.
نزهة النظر و نخبة الفكر، كه تصدير و تعجيز و تذييلى بر لامية العجم است و دو
نسخه از آن در كتابخانة اسكوريال ( ٢ ESC، شم و خزانة آل محفوظ در عراق ( مجلة
معهد المخطوطات، ٦/٤٧) موجود است (براي ديگر آثار، نك: ابن فرحون، ٢/١٢٥-١٢٦).
وي ديوان شعري نيز داشته (ابن حجر، ١٣٧) و پارهاي از اشعار او را سخاوي
(٣/٢٥٦) آورده است.
٢. عبدالله بن محمد (٦٩٣ -٧٦٩ق/١٢٩٤- ١٣٦٨م)، برادر على ابن فرحون، مورخ و
قاضى مدينه. او در فقه، حديث و ادبيات عرب تبحر داشت. در مدينه تولد و
نشأت يافت و زندگى خود را بيشتر در همانجا گذرانيد. از اوايل جوانى به
فراگيري ادبيات عرب روي آورد و مشايخ او بيشتر همان مشايخ برادرش على
بودند (ابن فرحون، ١/٤٥٤- ٤٥٥). سخاوي (٢/٤٠٤- ٤٠٥) چند تن از شاگردان او را
نام برده است. عبدالله بن فرحون پس از ٧٤٦ق نزديك ٢٠ سال به نيابت قضا
در مدينه اشتغال داشت و در ٧٦٥ق رسماً به عنوان قاضى آن شهر تعيين گرديد
(ابن فرحون، ١/٤٥٥-٤٥٧؛ سخاوي، ٢/٤٠٤). در طول مدت تصدي قضا، به تضعيف
شيعيان مدينه پرداخت و به فعاليت گستردهاي برضد اين گروه و بزرگان آنان
دست زد. شايد بر اثر همين تعصب شديد بود كه مورد سوءِ قصد قرار گرفت، ولى
جان سالم به در برد (همانجا).
از آثار وي چند اثر خطى به شرح زير هم اكنون موجود است: العدة فى اعراب
العمدة، كه دو نسخه از آن در دارالكتب مصر (سيد، ٢/١٣٢) و كتابخانة عباسية
بصره ( مخطوطات، ٩٨) نگهداري مىشود؛ نصيحة المشاور و تسلية المجاور، كه در
تاريخ مدينه و اثر مهم اوست. نسخهاي از آن در دارالكتب مصر موجود است ؛
GAL,S,II/٢٢١) در مورد ديگر آثار وي، نك: ابن فرحون، ١/٤٥٧- ٤٥٨).
٣. ابوالوفا ابراهيم بن على بن محمد، ملقب به برهانالدين (د ٧٩٩ق/١٣٩٧م)،
قاضى، فقيه و طبقات نويس مالكى. وي چندي پس از ٧٣٠ق/١٣٣٠م در مدينه چشم
به جهان گشود (ابن حجر، ١/٥٣؛ سخاوي، ١/١٣١) و از مشايخى چون جمالالدين
محمد بن احمد مطري، ابن عبدالله وادي آشى (ابن قاضى شهبه، ٣/٦٢٣) و عمويش
عبدالله استفاده نمود. محبالدين طبري و ابوالفتح مراغى از شاگردان او به
شمار مىروند (بابا تنبكتى، ٣٠؛ سخاوي، ١/١٣٢). وي سفرهاي متعددي به مصر و
شام داشت. مهمترين مرحلة زندگى او زمانى بود كه در ٧٩٣ق به عنوان قاضى
مدينه تعيين گرديد، در آن زمان فقه مالكى در مدينه بسيار محدود شده و
پيروان آن رو به كاهش بودند، ولى ابن فرحون در دوران تصدي قضا كوشش
بسياري در جهت قوّت بخشيدن به اين مذهب كرد (بابا تنبكتى، ٣٠-٣١).
آثار چاپى: ١. تبصرة الحكام فى اصول الاقضية و مناهج الاحكام. اين اثر
نخستين بار در ١٣٠١ق در مصر به چاپ رسيده و چندين بار پس از آن تجديد چاپ
شده است؛ ٢. درّة الغواص فى محاضرة الخواص يا الغاز ابن فرحون، كه از
اولين آثار مالكيان در الغاز فقهى است و يك بار به كوشش محمد ابوالاجفان و
عثمان بطينح، در تونس (١٩٨٠م) و بار دوم به كوشش همان محققان در بيروت
(١٩٨٥م) منتشر شده است؛ ٣. الديباج المُذْهَب فى معرفة اعيان علماءِ
المَذْهَب، در طبقات مالكيّه و يكى از مشهورترين تأليفات اوست و مؤلف در
آن از ٦٣٠ تن از فقيهان و راويان و مؤلفان مالكى ياد كرده است، ولى بيشتر
به نقل سخن گذشتگان پرداخته و تنها آن قسمت از اين تأليف حائز اهميت است
كه در آن از معاصران خود سخن گفته است (ابن فرحون، ١/٤). اين كتاب چندين
بار چاپ شده و آخرين چاپ آن در دو جلد در قاهره به كوشش محمد احمدي
ابوالنور در ١٩٧٢-١٩٧٦م انجام گرفته است. محقق در مقدمة كتاب تحليلى نيز از
سبك مؤلف ارائه كرده است. بر اين كتاب ذيلهايى نوشته شده است. از آن
جمله كفاية المحتاج، از خود ابن فرحون و نيل الابتهاج، از بابا تنبكتى.
آثار خطى: ١. ارشاد السالك الى افعال المناسك، كه نسخهاي از آن در
كتابخانة صبيحيه در سلا مضبوط است (حجى، شم ١٩٤؛ نك: بابا تنبكتى، ٣٢)؛ ٢.
تسهيل المهمات فى شرح جامع الامهات ابن حاجب، كه نسخهاي از آن در ژنو
نگهداري مىشود (لوكا، ٢٨ -٢٧ ؛ براي ديگر آثار وي، نك: بابا تنبكتى، همانجا).
ابن فرحون فرزندي به نام ابواليمن محمد (مخلوف، ٢٣٩) داشته كه تأليفى با
عنوان المسائل الملقوطة من الكتب المبسوطة دارد و نسخهاي از آن در
كتابخانهاي شخصى در تونس موجود است (ابوالاجفان، ٣٧٥).
مآخذ: ابن حجر عسقلانى، احمد، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٣٩٤ق/ ١٩٧٤م؛
ابن فرحون، ابراهيم، الديباج المذهب، به كوشش محمد احمدي ابوالنور، قاهره،
١٩٧٢-١٩٧٦م؛ ابن قاضى شهبه، تاريخ، به كوشش عدنان درويش، دمشق، ١٩٧٧م؛
ابوالاجفان، محمد و عثمان بطبخ، فهرست مآخذ تحقيق دربارة درة الغواص ابن
فرحون، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٥م؛ بابا تنبكتى، احمد، «نيل الابتهاج»، در حاشية
الديباج المذهب ابن فرحون، قاهره، ١٣٥١ق؛ حجى، محمد، فهرس الخزانة العلمية
الصبيحية بسلا، كويت، ١٤٠٦ق/١٩٨٥م؛ سخاوي، عبدالرحمان، التحفة اللطيفة، به
كوشش اسعد طرابزونى حسينى، قاهره، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ سمعانى، عبدالكريم،
الانساب، حيدرآباد دكن، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ سيد، خطى؛ صفدي، خليل، اعيان العصر،
نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ مجلة معهد المخطوطات العربية، قاهره،
١٣٧٩ق/١٩٥٩-١٩٦٠م؛ مخطوطات المكتبة العباسية فى البصرة، بيروت، ١٤٠٧ق/
١٩٨٦م؛ مخلوف، محمد، شجرة النور الزكية، بيروت، ١٣٥٠ق؛ وكيل، مختار، فهرست
المخطوطات المصورة (التاريخ)، قاهره، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ نيز:
Ahlwardt; GAL,S; ESC ٢ ; Louca, A., Catalogue des manuscrits arabes, Gen I ve,
١٩٦٨.
مهدي سلماسى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا