دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٤١
| ابن عماد، ابوالفلاح جلد: ٤ شماره مقاله:١٥٤١ |
اِبْنِ عِماد، ابوالفلاح عبدالحىّ بن احمد بن محمد عكري صالحى (رجب ١٠٣٢ -
ذيحجة ١٠٨٩/ آوريل ١٦٢٣ - ژانوية ١٦٧٩)، شرح حال نويس و اديب و فقيه حنبلى.
ضبط «عكري» مورد اختلاف است و صورت عَكَري يا عَكَّري پذيرفتنى مىنمايد
(نك: زبيدي). ابن عماد در صالحية دمشق زاده شد (محبى، ٢/٣٤١)، در زادگاهش
پرورش يافت و قرائت قرآن آموخت و در همانجا به فراگيري علوم اهتمام كرد.
وي فقه حنبلى را از محمد بن بدرالدين بلبانى صالحى، عبدالباقى حنبلى و
ايّوب ابن احمد خلوتى صوفى فراگرفت و به اخذ اجازه از آنان نايل آمد (همو،
٢/٣٤٠؛ غزي، ٢٤١). آنگاه به قاهره رفت و مدتى در آنجا اقامت گزيد. در اين
فرصت نزد عالمانى چون سلطان مزّاحى، نورالدين شَبرامَلّسى، شمسالدين محمد
بابلى و شهابالدين احمد قليوبى كه همه شافعى بودند، كسب دانش كرد و در
بازگشت به دمشق به تدريس پرداخت (محبّى، همانجا). از شاگردان وي محمدامين
محبى، مؤلّف خلاصة الا´ثر، مصطفى بن فتح الله حموي، عبدالقادر بن احمد
بصري و عثمان ابن احمد نجدي را مىتوان نام برد (غزي، ٢٤٩). وي ذوق شعري
نيز داشت و شعرهايى از او در منابع آمده است (نك: محبّى، ٢/٣٤٠-٣٤١؛ غزي،
٢٤٥). ابن عماد در اواخر عمر به حج رفت و در مكّه درگذشت و همانجا به خاك
سپرده شد (محبى، ٢/٣٤١).
آثار: تنها اثر چاپى وي شذرات الذهب فى اخبار من ذهب، سرگذشت نامهاي است
متضمن گزيدة وقايع تاريخى جهان اسلام و تراجم علماي دين به ويژه علماي
حنبلى كه به صورت سال شمار تنظيم شده است. اين كتاب وقايع آغاز هجرت تا
سال ١٠٠٠ق را در بر دارد و مؤلف در آن از بسياري از آثار متقدمان و متأخران
بهره جسته و ضمن تصريح به عنوان منابع مورد استفاده در جاي جاي كتاب در
نقل از آنها به تصحيح و تلخيص مطالب نيز نظر داشته است. از آن جمله
مىتوان طبقات الحنابلة ابن ابى يعلى، طبقات الصوّفية سلمى، وفيات
الا´عيان ابن خلكان، طبقات القرّاءِ ذهبى، انباء الغمر ابن حجر، طبقات
الا´ولياء سخاوي، بغية المستفيد ابن ديبع و تاريخ الاسلام ابن قاضى شهبه را
نام برد (نك: ابن عماد، ١،٢٦٨، ٢٧٤، جم).
هر چند تأليف اين كتاب در ١٩ رمضان ١٠٨٠ به پايان رسيده (ابن عماد، ٨/٤٣٤)،
اما مؤلف وقايع تاريخى و وفيات سدة ١١ق را در آن نياورده است، زيرا مترصد
بوده تا ذيلى بر آن بنويسد كه مشتمل بر حوادث و تراجم سدة مزبور باشد. اين
كتاب دوبار در قاهره در ١٣٣٢ق و ١٣٥٠-١٣٥١ق به چاپ رسيده است. از آثار خطى
ابن عماد اسباب الخلاص بسورة الاخلاص (سيد، ١/٤٠)، شرح بديعية ابن حجة حموي
(ظاهريه، ١/٣٣٣)، معطية الامان من حنث الايمان (خديويه، ٧/٣٣٢) و نزهة ذات
العماد (ظاهريه، ٣/٤٥٠) را مىتوان ذكر كرد (براي ديگر آثار، نك: .(GAL,S,II/٤٠٣
مآخذ: ابن عماد، عبدالحى، شذرات الذهب فى اخبار من ذهب، به كوشش
حسامالدين قدسى، قاهره، ١٣٥٠ق؛ خديويه، فهرست؛ زيبدي، تاجالعروس؛ سيد،
خطى؛ ظاهريه، خطى (علوم القرآن)، خيمى؛ غزي عامري، محمد، النعت الاكمل
لاصحاب الامام احمد ابن حنبل، به كوشش محمد مطيع الحافظ و نزار اباظه،
دمشق، ١٤٠٢ق؛ محيى، محمدامين، خلاصة الاثر فى اعيان القرن الحادي عشر،
قاهره، ١٢٧٤ق؛ نيز:
GAL,S.
نجيب مايل هروي
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا