دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٦١
| ابن عيينه جلد: ٤ شماره مقاله:١٥٦١ |
اِبْنِ عُيَيْنه، ابومحمد سفيان بن عيينة بن ميمون هلالى (١٠٧-
١٩٨ق/٧٢٥-٨١٤م)، محدث و فقيه كوفى. نسبت هلالى او مربوط به رابطة ولاء با
بنى هلال بن عامر است (ابن سعد، ٥/٤٩٧). سفيان در كوفه زاده شد (ابن
حبان، ١٤٩) و از دوران كودكى به فراگيري علم روي آورد. ابن عيينه همراه
پدرش كه از كارگزاران خالد بن عبدالله قسري بود، درپى عزل خالد در
١١٤ق/٧٣٢م رهسپار مكه شد (ابن سعد، همانجا؛ بسوي، ١/١٨٦). وي در ١٢٦ق به
كوفه بازگشت (همو، ١/١٨٨). او سفري نيز به بغداد داشته و در ١٥٠ و ١٥٢ق به
يمن رفته است (ابن سعد، همانجا؛ خطيب، ٩/١٧٤). ابن عيينه بيش از ٨٠ تن از
بزرگان تابعين را درك نموده (نك: خطيب، همانجا) و از آنها حديث شنيده است
كه از آن ميان مالك بن انس، ايوب سختيانى، ابان بن تغلب، ثور بن يزيد
حمصى، جابربن يزيد جُعفى، حميد بن قيس اعرج، عبدالله ابن كثير مكى، عاصم
بن بهدله، ابوالزناد، عبدالله بن شُبُرمه، عبدالملك ابن عبدالعزيز بن
جُريج، ابن مقحَيصِن سهمى، محمد بن سائب كلبى، ابن ابى ليلى و محمد بن
مسلم زهري شايان ذكرند (نك: مزي، ١١/١٧٨- ١٨٣). وي را از اصحاب امام
صادق(ع) نيز دانستهاند (برقى، ٤١؛ طوسى، ٢١٢).
ابن عيينه را يكى از آگاهترين محدثان به حديث اهل حجاز و به ويژه به
احاديث مربوط به تفسير شمردهاند (ابن ابى حاتم، ٣٢-٣٣). افراد بسياري نيز از
او حديث شنيدهاند كه از مشاهير آنان سفيان ثوري، عبدالله بن مبارك، محمد
بن ادريس شافعى، احمد بن حنبل، على بن مدينى، يحيى بن معين، سعيد بن
منصور، احمد بن منيع بغوي، اسحاق بن راهويه، حسن بن صالح بن حى، حسن
بن محمد زعفرانى، حماد بن زيد، زبير بن بكار، ابوبكر بن ابى شيبه،
عبدالرزاق صنعانى، عثمان بن محمد بن ابى شيبه، ابونعيم فضل بن دكين،
محمد بن عمر واقدي و نعيم بن حماد مروزي را مىتوان نام برد (نك: احمد بن
حنبل، ١/٢٥؛ شافعى، ٨؛ سعيد بن منصور، ١/٥٤؛ ابن ابى شيبه، ١/٣٥؛ واقدي،
٣/١١١٣، جم؛ مزي، ١١/١٨٣- ١٨٨). ابن عيينه مورد وثوق رجاليان و محدثان بوده
و روايات او در صحاح سته و غير آن وارد شده است (به عنوان مثال، نك:
بخاري، ١/٢١١؛ مسلم، ٢/١٤٨٣؛ ابوداوود، ٤/٣٥؛ ترمذي، ٤/١٥١؛ نسائى، ٧/١٤٠؛ ابن
ماجه، ٢/٧٣٤)؛ با اين حال در منابع گاه كم دقتيهايى چون تدليس در اسانيد
(ذهبى، ٢/١٧٠) و تلخيص متون (جاحظ، ١/١٥٤؛ ابن قتيبه، ٥٠٧) به وي نسبت
داده شده است. از نظر مذهب ابن نديم (ص ٢٢٦، ٢٢٧) او را زيدي مىشمارد. وي
در جرح و تعديل راويان، صاحب نظر بوده و ابن ابى حاتم (ص ٣٥-٤٩) او را
فردي نقاد به شمار آورده و برخى نظرات وي را در امر جرح و تعديل ذكر نموده
است. وي به عنوان زاهدي حكيم شناخته شده و بسياري كلمات حكيمانه از او
نقل شده است (مثلاً ابونعيم، ٧/٢٧٠- ٣٠٤). ابن عيينه در سال آخر عمر خود به
مكه رفت و سرانجام در ٩١ سالگى در آنجا درگذشت و در كوه حجون به خاك
سپرده شد (ابن سعد، ٥/٤٩٨؛ ابن حبان، ١٤٩). مقبرهاي به نام وي در
استانبول وجود دارد كه دليلى بر صحت انتساب آن به وي در دست نيست
(ايشلى، .(٩٩-٩٥
آثار: عجلى (ص ١٩٥) و ابن نديم (ص ٢٨٢) تصريح كردهاند كه از او اثري
شناخته نشده است؛ بنابراين آثاري چون جوابات القرآن (نك: ابن نديم، ٣٧)
كه براي او ذكر كردهاند، احتمالاً توسط ديگران تدوين شده است. همچنين ابن
نديم (هعمانجا) از تفسيري كه به او نسبت داده شده، ياد كرده و سيوطى در
الدر المنثور (١/٦٥، جم) و به گفتة سرگين، ثعلبى در الكشفوالبيان از تفسيراو
استفادهكردهاند (نك: .(GAS,I/٩٦ نجاشى (ص ١٩٠) نيز نوشته كه وي «نسخه»اي
را از امام صادق(ع) روايت كرده است. همچنين مجموعههايى پراكنده از
احاديث گردآوري شدة ابن عيينه به صورت خطى در كتابخانة ظاهريه موجود است
(نك: فهرس...، ١٨، ٢٢، جم؛ ، GAS همانجا).
مآخذ: ابن ابى حاتم، عبدالرحمان، تقدمة المعرفة، حيدرآباد دكن، ١٣٧١ق/١٩٥٢م؛
ابن ابى شيبه، عبدالله، المصنف، به كوشش عامر عمري اعظمى، بمبئى، الدار
السلفية؛ ابن حبان، محمد، مشاهير علماء الامصار، به كوشش فلايشهامر، قاهره،
١٣٧٩ق/ ١٩٥٩م؛ ابن سعد، محمد، الطبقات الكبري، بيروت، دارصادر؛ ابن قتيبه،
عبدالله، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٣٨٨ق/١٩٦٩م؛ ابن ماجه،
محمد، سنن، به كوشش محمد فؤاد عبدالباقى، قاهره، ١٩٥٤م؛ ابن نديم،
الفهرست؛ ابوداوود، سليمان، سنن، به كوشش محمد محيىالدين عبدالحميد، قاهره،
داراحياء السنة النبويه؛ ابونعيم اصفهانى، احمد، حلية الاولياء، قاهره،
١٣٥٦ق/١٩٣٧م؛ احمد بن حنبل، مسند، مصر، ١٣١٣ق؛ بخاري، محمد، صحيح،
استانبول، المكتبة الاسلامية؛ برقى، احمد، الرجال، به كوشش محدث ارموي،
تهران، ١٣٤٢ش؛ بسوي، يعقوب، المعرفة و التاريخ، به كوشش اكرم ضياء عمري،
بغداد، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ ترمذي، محمد، سنن، به كوشش احمد محمد شاكر، مصر؛ جاحظ،
عمرو، البيان والتبيين، به كوشش حسن سندوبى، قاهره، ١٣٥١ق/١٩٣٢م؛ خطيب
بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛ ذهبى، محمد، ميزان الاعتدال، به
كوشش على محمد بجاوي، قاهره، ١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ سعيد بن منصور، سنن، به كوشش
حبيب الرحمان اعظمى، بمبئى، ١٤٠٣ق/١٩٨٢م؛ سيوطى، جلالالدين، الدر المنثور،
بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ شافعى، احمد، مسند، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ طوسى، محمد، الرجال،
به كوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨١ق/١٩٦١م؛ عجلى، احمد، تاريخ
الثقات، به كوشش عبدالمعطى قلعجى، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٤م؛ فهرس مجاميع
المدرسة العمرية فى دارالكتب الظاهرية، به كوشش ياسين محمد سواس، كويت،
١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛ مزي، يوسف، تهذيب الكمال، به كوشش بشار عواد معروف، بيروت،
١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛ مسلم بن حجاج، صحيح، به كوشش محمد فؤد عبدالباقى، مصر؛
نجاشى، احمد، الرجال، به كوشش موسى زنجانى، قم، ١٤٠٧ق؛ نسائى، احمد، سنن،
قاهره، ١٣٤٨ق/ ١٩٣٠م؛ واقدي، محمد، المغازي، به كوشش مارسدن جونز، لندن،
١٩٦٦م؛ نيز:
; I s li, Necdet, Istanbul'da sahabe kabir ue makamlari, Ankara, Renk ofset
matbaac o l o k.
بخش فقه، علوم قرآنى و حديث
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا