دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٧٥٦
| ابنمرزوق جلد: ٤ شماره مقاله:١٧٥٦ |
اِبْنِ مَرْزوق، نام مشترك افراد خاندانى مالكى مذهب از مغرب. اصل ايشان
از جنوب افريقيه بود كه به تلمسان مهاجرت كردند و در آنجا سكنى گزيدند. بيش
از ١٠ نفر از افراد اين خانواده جزو بزرگان علم و ادب و فقه و سياست بودند و
بىگمان ٢ تن از آنان: محمد خطيب و محمد حفيد تأثير بسزايى در فرهنگ مغرب
اسلامى برجا نهادهاند.
مرزوق كه مرازقه بدو منسوبند، در اواخر قرن ٥ق در تلمسان اقامت داشت و
مردي صالح و ديندار بود (ابن خلدون، يحيى، ١/١١٤).
ابوبكر، فرزند مرزوق، خادم مزار ابومدين شعيب، صوفى معروف اندلسى بود. وي
را از بزرگان صوفيه دانستهاند. پس از مرگ، جنازة او را در تلمسان نزديك
قصرالقديم به خاك سپردند و خدمت مزار ابومدين به صورت موروثى در خاندان
مرزوق بماند (ابن خلدون، عبدالرحمان، التعريف، ٥٠، العبر، ٧/٦٤٨).
دربارة محمد اول فرزند ابوبكر چندان چيزي دانسته نيست، ولى پسرش محمد دوم
(٦٢٩ -٦٨١ق) از اوليا محسوب مىشد. يحيىبن خلدون شماري از استادان او را
نام برده است (همانجا؛ نيز نك: ابن مريم، ٢٢٦).
فرزند محمد دوم، ابوالعباس احمد (٦٨١ -٧٤١ق) تحصيلاتش را در تلمسان و فاس
گذراند و يحيى ابن خلدون فهرستى از استادان او را در اين دو شهر ذكر مىكند
(١/١١٥). وي در ٧١٧ق به سفر حج رفت و در مدينه مجاور شد و سرانجام در مكه
درگذشت و مقبرة او در باب المعلّى مدتها زيارتگاه بود (همانجا).
محمد سوم پسر احمد اول، نخستين خطيب مسجدي بود كه سلطان ابوالحسن مرينى در
تلمسان بنا كرد و پس از مرگ او خطابت آن را برادرزادهاش محمد چهارم به
عهده گرفت.
معروفترين افراد اين خاندان بدين شرح بودهاند:
١. محمد چهارم، شمسالدين ابوعبدالله محمد بن احمد عجيسى تلمسانى، معروف به
«ابن مرزوق خطيب» يا «ابن مرزوق جَدّ»، از رجال سياسى و علمى مغرب در سدة
٨ق (٧١١-٧٨١ق/١٣١١- ١٣٧٩م). وي در نوجوانى همراه پدرش به مشرق رفت و ضمن
اقامت در شهرهاي مختلف چون قاهره به فراگيري علوم اسلامى پرداخت (ابن
خطيب، ٣/١٠٤؛ ابن خلدون، عبدالرحمان، التعريف، همانجا). در ٧٣٣ يا ٧٣٥ق به
مغرب مراجعت كرد و هنگامى به تلمسان رسيد كه ابوالحسن على بن عثمان
مرينى بدانجا دست يافته بود. وي پس از مرگ عمويش، در خطابت جانشين او شد و
به تدريج در نزد سلطان منزلتى رفيع يافت (ابن خطيب، همانجا؛ ابن خلدون،
عبدالرحمان، همان، ٥١). از اين پس روز به روز به ارج وي نزد سلطان افزوده
مىشد، تا جايى كه در واقعة طريف (٧٤١ق/١٣٤٠م)، در كنار سلطان حضور داشت
(همانجا). سلطان در ٧٤٨ق او را به عنوان سفير جهت برقراري صلح نزد آلفونسوي
يازدهم پادشاه قشتاله روانه كرد تا بتواند اسيران جنگى را كه ابوعمر تاشفين
پسر ابوالحسن نيز در جمع آنان بود، آزاد سازد (ابن خطيب، همانجا؛ ابن خلدون،
عبدالرحمان، همانجا).
در اين ميان ابوعنان فرزند ابوالحسن كه در فاس بود، به جاي پدر بر تخت
نشست و ابن مرزوق همراه با جماعتى از اعيان و بزرگان - كه در بين آنان
همسر سلطان ابوالحسن نيز حضور داشت - نزد ابوعنان رفت و پس از درنگى كوتاه
در دربار ابوعنان به تلمسان بازگشت. در اين زمان ابوسعيد عثمان ابن
عبدالرحمان زيانى بر آنجا حكمرانى مىكرد و برادرش ابوثابت و نيز قبيلة بنى
عبدالواد از او حمايت مىكردند. در همين دوران، ابوالحسن كه اكنون تاج و
تخت را از دست داده بود، از تونس به سوي مغرب حركت كرد، ليكن در راه به
عللى در شهر الجزاير ماند و در آنجا گروهى را براي محاصرة تلمسان گرد آورد.
ابوسعيد كه از اين موضوع آگاه شده بود، ابن مرزوق را از راه صحرا جهت
مذاكره نزد وي فرستاد. ولى ابوثابت برادر ابوسعيد و گروهى از زعماي قوم كه
از اين امر ناراضى بودند، ابن مرزوق را از ميانة راه بازگرداندند و به
زندانش انداختند، اما پس از چندي آزادش كرده، از راه دريا به اندلس روانه
ساختند (ابن خطيب، ٣/١٠٦؛ ابن خلدون، عبدالرحمان، التعريف، ٥١ -٥٣، العبر،
٧/٦٤٩).
وي در سفر خود به اندلس در ٧٥٢ق نزد ابوالحجاج كه درپى واقعة طريف در سبته
با او آشنا شده بود، به غرناطه رفت. ابوالحجاج وي را مورد احترام قرارداد و
خطاب مسجد الحمراء را در ٧٥٣ق به عهدة او گذاشت. وي در اين مقام چندان
نپاييد و در ٧٥٤ق ابوعنان، او را به فاس فراخواند. ابن مرزوق در دربار سلطان
مغرب مورد تكريم قرار گرفت و منصبى به دست آورد (ابن خطيب، ٣/١٠٤- ١٠٥؛
ابن خلدون، عبدالرحمان، التعريف، ٥٣؛ ابن حجر، انباء، ١/٣٢٢). ابوعنان در
٧٥٨ق ابن مرزوق را جهت خواستگاري دختر سلطان ابويحيى به تونس فرستاد. وي
با جواب منفى دختر ابويحيى روبهرو شد و اين امر و برخى علل ديگر سبب خشم
ابوعنان نسبت به او گرديد و وي ابن مرزوق را روانة زندان ساخت، ولى پس از
مدتى به پايمردي تنى چند از بند رهايى يافت. به دنبال مرگ ابوعنان در
٧٥٩ق و برخاستن مدعيان براي تصرف تاج و تخت - كه ابوسالم، برادر ابوعنان
نيز يكى از ايشان بود - ابن مرزوق وي را ياري كرد و چون ابوسالم بر تخت
نشست، او نزد سلطان جديد منزلت والايى يافت، ولى با بدگويى از نزديكان
سلطان آنان را برضد خود برانگيخت. پس از قتل ابوسالم (٧٦٢ق) ابن مرزوق
موقعيت خود را از دست داد و بعد از ٢ سال در ٧٦٤ق به قصد تونس بر كشتى نشست
(ابن خلدون، عبدالرحمان، همان ٥٣ - ٥٥؛ ابن فرحون، ٢/٢٩٤- ٢٩٥). در ٧٦٥ (يا
٧٦٦ق) نزد سلطان ابواسحاق و وزيرش ابومحمد ابن تافراكين رفت و در جامع
موحدون تونس خطبه خواند. با كشته شدن ابواسحاق در ٧٧٠ق، پسرش خالد جانشين
او شد، ولى حكومتش ديري نپاييد و سلطان ابوالعباس تاج و تخت را ربود و به
دنبال آن ابن مرزوق را از سمت خطابت در جامع تونس عزل كرد (ابن خلدون،
عبدالرحمان، همان، ٥٥ -٥٦؛ ابن حجر، همان، ١/٣٢٣، الدرر، ٥/٩٥).
ابن مرزوق خطيب در ٧٧٣ق به قصد مصر راه دريا در پيش گرفت و پس از گذار از
اسكندريه، در قاهره نزد ملك اشرف شعبان بن حسين رسيد و به عنوان قاضى و
خطيب در آنجا منصبى يافت و در مدارس صرغتمشيه، شيخونيه و قمحية مصر تدريس
كرد. زندگى وي كه پيش از اين سفر با تشويش و اضطراب سپري شده بود، در مصر
با آرامش گذشت. پس از مرگ پيكرش را ميان مقبرة ابن قاسم و اشهب به خاك
سپردند (ابن خلدون، يحيى، ١/١١٥؛ ابن خلدون، عبدالرحمان، همان، ٥٦؛ ابن
قنفذ، ٣٧٣؛ ابن حجر، انباء، ١/٣٢١-٣٢٣).
ابن مرزوق در طى زندگى سفرهاي گستردهاي به غرب و شرق اسلامى داشت. در
تلمسان، جريد، بجايه، تونس، مصر، بيتالمقدس، دمشق، مكه، مدينه و نيز اندلس
بزرگانى را ملاقات كرد و از ايشان دانش آموخت. او خود نام آنان را در
مشيخهاش، عجالة المستوفز گرد آورد است (براي مشايخ وي، نك: ابن خطيب،
٣/١٠٥-١٠٦؛ ابن فرحون، ٢/٢٩١-٢٩٤). وي شاگردانى نيز پرورش داد كه از آن
ميان مىتوان از ابن قنفذ (ابن قنفذ، همانجا) و ابن زمرك (ه م) نام برد.
كثرت ذكر او در طرق اجازات مغرب اسلامى جائز اهميت است (نك: بلوي، ٢٥٧؛
جمالالدين بصري، ٤٣؛ فلانى، ١٧، ٣٥؛ كتانى، ٢/٦٠٦، ٦٢٩، ١٠٨٩).
ابن مرزوق خطيب، همگام با زندگى سياسى، آثار بسياري از خود برجاي گذاشت.
اثر چاپى او المسند الصحيح الحسن فى مآثر و محاسن مولانا ابى الحسن است كه
در ١٩٢٥م لوي پرووانسال، مستخرجاتى از آن را همراه با ترجمة فرانسه در
هسپريس١، شم ٥ منتشر كرد. همچنين فصلى از آن توسط بلاشر در «يادنامة هانري
باسه٢» ترجمه شد. در ١٩٧٥م؛ مايا شاتزميلر مقالهاي دربارة اين اثر با عنوان
«چگونگى تأليف مسند ابن مرزوق» در آرابيكا٣، شم ١٢ منتشر كرد و در ١٩٧٦م ماريا
خسوس بيگرا مقالهاي با عنوان «دربارة مسند ابن مرزوق٤» در همان مجله، شم ١٣
به چاپ رسانيد و همو در ١٤٠١ق/١٩٨١م در الجزاير متن كامل كتاب را انتشار
داد.
آثار خطى او بدين شرح است: ١. تيسير المرام فى شرح عمدة الاحكام.
نسخههايى از اين اثر در كتابخانههاي رباط، قاهره و استانبول موجود است (نك:
مجموعة مختارة، ٤٤؛ خديويه، ١/٢٩٢-٢٩٣؛ I/٤٣٨ )؛ GAL, ٢. عجالة المستوفز المستجاز،
كه در آن به ذكر شيوخ خود در حجاز، شام، مصر و مغرب پرداخته است. نسخهاي
از آن در خزانة ملكية رباط موجود است (عنان، ١/٣٢٦)؛ ٣. عقيدة اهل التوحيد
المخرجة من ظلمة التقليد، كه نسخهاي از آن مربوط به سدة ٨ق در كتابخانة
كوپريلى يافت مىشود (كوپريلى، ٢/٣١١)؛ ٤. سؤال و جواب فى الشرف من قبل
الامم، كه نسخهاي از آن در كتابخانة چستربيتى مضبوط است ( آربري، شم (٩
)٣٢٩٦ )؛ ٥. نهاية الامل فى شرح كتاب الجمل، شرحى است بر الجمل خونجى در
منطق كه دو نسخه از آن در كتابخانة اسكوريال محفوظ است ( ٢ ESC، شم ٦٥٤
.(٦١٤, تاريخ كتابت نسخة نخست به ٨٥٩ق مىرسد (براي آثار يافته نشده، نك:
مقري، ازهار، ٢/٢٩٩، ٣/٥٢، نفح، ٧/٤١٢؛ باباتنبكتى، ٢٧٠؛ بغدادي، ١/١٩١).
شايان ذكر است كه اثري با عنوان طيب الحبيب در شرح قصيدة بردة بوصيري كه
نسخههايى از آن در برلين ( آلوارت، شم و پاريس ( دوسلان، شم موجود است،
توسط بروكلمان GAL,) به ابن مرزوق خطيب نسبت داده شده كه ظاهراً بايد
تأليف ابوطاهر احمد خجندي (د ٨٠٢ق) باشد (در مورد شرح ديگري بر قصيدة برده
كه به او نسبت دادهاند، به شرح حال ابن مرزوق حفيد در سطور بعد رجوع
شود).
ابن مرزوق خطيب را دو فرزند بود: محمد و احمد كه از سوي احمد صاحب نوهاي
به نام محمد شد.
٢. محمد پنجم، ابوعبدالله محمد بن احمد بن محمد، معروف به ابن مرزوق حفيد
(ربيعالاول ٧٦٦-١٤ شعبان ٨٤٢ق/١٣٦٤-٣٠ ژانوية ١٤٣٩م)، فقيه و اديب اهل
تلمسان. بابا تنبكتى بسيار وي را ستوده و او را در زمرة بزرگان علم و ادب
آورده (ص ٢٩٥-٢٩٦). وي در طى دو سفر حج در سالهاي ٧٩٠ق و ٨١٩ق، با گذشتن
از شهرهايى چون قسنطينه، بجايه، تونس، اسكندريه، قاهره، مدينه و مكه نزد
مشايخى چون سراجالدين ابن ملقن، سراجالدين بلقينى، زينالدين عراقى،
ابن خلدون، بهاءالدين دمامينى، ابوحيّان نحوي، ابن هشام انصاري، ابن
عرفه - كه در سفر اول با وي همراه بود - و ديگر بزرگان آن زمان تحصيل علم
كرد. جدّ، پدر و عموي وي را نيز مىتوان از استادان او به شمار آورد. حفيد كه
در تصوف دستى داشته و «احزاب» ابوالحسن شاذلى را روايت كرده است، از دست
پدر و عمويش خرقه پوشيد. وي در موسم حج ابن حجر عسقلانى را ملاقات كرد و با
او مبادلة علمى داشت. شاگردان وي عبارتند از: فرزندش محمد هفتم، عبدالرحمان
ثعالبى، محبالدين آقسرايى، ابوالمفضل مشذالى، ابوالحسن قلصادي، ابوالفرج
ابن ابى يحيى تلمسانى و ديگران (ابن حجر، الدرر، ٥/٩٦؛ سخاوي، ٧/٥٠؛ مقري،
همان، ٧/٤١٨-٤٢١-٤٢٤؛ بابا تنبكتى، همانجا؛ نخلى، ٦٥ -٦٦). آنچه در مورد حفيد
حائز اهميت مىنمايد، وجود نام وي در بسياري از طرق اجازات، به ويژه
اجازات حجاز و مغرب است (مثلاً نك: رودانى، ١٣٥؛ كورانى، ٩٣-٩٤؛ نخلى، ٤٤،
٥٤، ٦٦؛ جمالالدين بصري، ٢٧، ٤٣، ٦٩، ٧٦؛ فلانى، ٦، ١٧، ٣٥، ٤٩، ٥٤؛ كتانى،
١/٢٢١، ٤٥٤، جم). حفيد سرانجام در تلمسان يا به روايت قلصادي در مصر وفات
يافت (نك: سخاوي، ٧/٥١؛ مقري، همان، ٧/٤٢١؛ قس: باباتنبكتى، ٢٩٨).
او صاحب تأليفاتى متعدد بوده كه برخى از آنها به صورت خطى در كتابخانههاي
جهان مضبوط است، از آن جملهاند: ١. اظهار صدق المودة فى شرح البردة، كه
نسخ فراوانى از آن در كتابخانههاي مختلف وجود دارد. قابل ذكر است كه در
برخى فهارس، اين اثر به جد مؤلف (ابن مرزوق خطيب) نسبت داده شده است،
اما با توجه به گفتة محمد عابد فاسى در معرفى نسخهاي از آن كه در جامع
قرويين فاس، به شمارة ١٠٠ ،١نگهداري مىشود، زمان فارغ از تأليف اين اثر
به گفتة خود مؤلف، ٨١٠ق بوده كه با دورة زندگى خطيب سازگاري ندارد (فاسى،
٣/٢٠٣، ٢٠٦؛ براي ديگر نسخهها، نك: حجى، ٢٢٦؛ علوش، ٢(١)/٨٣؛ كوپريلى، شم
١٣٠٦؛ دوسلان، شم ٣١٨٨ ؛ ورهووه، GAL,S,I/٤٩٧; ١٥٧ )؛ ٢. روضة الاعلام بعلم
انواع الحديث السام، منظومهاي در حديث، الهام گرفته شده از الفية ابن
ليون و عراقى كه در كتابخانة اسكوريال موجود است ( ٢ ESC، شم (١ )١٥١٧ )؛ ٣.
المفاتيح المرزوقية لحل الاقفال و استخراج خبايا الخزرجية، كه شرحى است بر
خزرجية ابى الجيش و نسخههايى از آن در كتابخانههاي اسكوريال ( ٢ Esc، شم
٣٣٢ )، جامع زيتونة تونس (منصور، ٢٢٦)، ازهريه (ازهريه، ٤/٤٧٦) و دارالكتب مصر
(نك: وجود دارد؛ ٤. منظومهاي در علوم حديث - احتمالاً موسوم به الحديقة - كه
نسخهاي كهن از آن به تاريخ كتابت ٨٣٤ق در كتابخانة اسكوريال ( ٢ ESC، شم
نگهداري مىشود (براي آثار يافته نشده، نك: سخاوي، ٧/٥٠؛ مقري، همان، ٧/٤٢٤؛
ابن سوده، ٢١٩؛ حفناوي، ١/١٣٧).
اثري نيز با عنوان برنامج الشوارد كه تأليف شخصى به نام ابوالقاسم
(ابوالفضل) بن محمد مرزوق است و در سدة ١٠ق تأليف شده است، به ابن مرزوق
حفيد نسبت داده شده است كه صحيح نمىنمايد (نك: كاتالوگوس١، شم ٢٤٣ ؛ مجلة
معهد المخطوطات، ١٨(١)/٨؛ قس: .(GAL,S,II/٣٤٥
٣. محمد هفتم، ابوعبدالله محمد بن محمد، معروف به ابن مرزوق كفيف (٨٢٤
-٩٠١ق/١٤٢١-١٤٩٦م)، محدث و فقيه. وي كه جدّ مادري پدر بزرگ مقري است
(مقري، همان، ٧/٤١٣)، نزد بزرگانى چون پدرش حفيد، ابوالفضل قاسم عقبانى،
ابوزيد عبدالرحمان ثعالبى، ابوعبدالله محمد بن مشذالى، ابن عقاب جذامى و
ديگران دانش آموخت. نام وي نيز در طرق اجازات مغرب بسيار به چشم مىخورد.
ابن غازي در ذيل فهرس (١٤٧ به بعد) اجازات خود نام وي را آورده و نيز
بلوي فهرستى از اجازات او را در ثبت خود (ص ٢١٧ به بعد) ذكر كرده است.
علاوه بر اينان ابوالعباس ونشريسى و على بن محمد قلصادي نيز از محضر او
بهره بردهاند (ابن مريم، ١٤١، ٢٥١). محمد در ٨٦١ق سفري به مشرق كرد. پس از
چندي به موطن خود بازگشت و سرانجام در تلمسان از دنيا رفت (سخاوي، ٥/٤٦؛
مقري، همان، ٧/٤١٤). از او منظومهاي ميميّه در دعا در كتابخانة صبيحيّة سَلا
موجود است (حجى، ٣١٥).
ابن مرزوق كفيف فرزندي به نام احمد، معروف به حفيد الحفيد داشت كه خطيب
اهل تلمسان بوده و ابن غازي او را بسيار ستوده است (ص ٣٢-٣٣). وي نزد
پدرش و نيز نزد سنوسى، ابن زكري و ابن عباس تلمسانى اخذ علم كرد (بابا
تنبكتى، ٥٢، ٢٢٣؛ ابن مريم، ٨٨). همچنين محمد هشتم فرزند حفصه دختر حفيد از
آخرين افراد شناخته شدة اين خاندان است كه نزد دايى خود كفيف، ابوعبدالله
تنسى و ابن زكري كسب علم كرد. ابن مريم (ص ٢٥٧) به زنده بودن وي در
٩١٨ق تصريح دارد (قس: بابا تنبكتى، ٣٣٤، كه به زنده بودن او تا ٩٢٠ق
اشاره دارد؛ در مورد شجرة اين خاندان، نك: بلوي، ٢٢١).
مآخذ: ابن حجر عسقلانى، احمد، انباء الغمر، حيدرآباد دكن، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ همو،
الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ ابن خطيب، محمد، الاحاطة، به
كوشش محمد عبدالله عنان، قاهره، ١٣٩٥ق/١٩٧٥م؛ ابن خلدون، عبدالرحمان،
التعريف، به كوشش محمد بن تاويت طنجى، قاهره، ١٣٧٠ق؛ همو، العبر؛ ابن
خلدون، يحيى، بعية الرواد فى ذكر الملوك من بنى عبدالواد، به كوشش
عبدالحميد حاجيات، الجزائر، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ ابن سوده، عبدالسلام، دليل مورخ
المغرب الاقصى، تطوان، ١٣٦٩ق/١٩٥٠م؛ ابن غازي، محمد، فهرس، به كوشش محمد
زاهى، دارالبيضاء، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ ابن فرحون، ابراهيم، الديباج المذهب،
قاهره، ١٣٥١ق؛ ابن قنفذ، احمد، الوفيات، به كوشش عادل نويهض، بيروت،
١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛ ابن مريم، محمد، البستان، الجزائر، ١٣٢٦ق/١٩٠٨م؛ ازهريه،
فهرست؛ باباتنبكتى، احمد، «نيل الابتهاج»، در حاشية الديباج المذهب ابن
فرحون، قاهره، ١٣٩٤ق؛ بغدادي، هديه؛ بلوي، احمد، ثبت، به كوشش عبدالله
عمرانى، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ جمالالدين بصري، عبدالله، «الامداد»، رسائل
خمسة اسانيد فى اصول الحديث، حيدرآباد دكن، ١٣٢٨ق/١٩١٠م؛ حجى، محمد، فهرس
الخزانة العلمية الصبيحية، كويت، ١٤٠٦ق/١٩٨٥م؛ حفناوي، محمد، تعريف الخلف
برجال السلف، بيروت، ١٤٠٥ق؛ خديويه، فهرست؛ رودانى، محمد، صلة الخلف، به
كوشش محمد حجى، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ سخاوي، محمد، الضوء اللامع، بيروت،
مكتبة الحياة؛ علوش ورجراجى، فهرس المخطوطات العربية فى الخزانة العامة برباط
الفتح، مغرب، ١٩٥٤م؛ عنان، محمد عبدالله، فهارس الخزانة الملكية، رباط،
١٤٠٠ق/ ١٩٨٠م؛ فاسى، محمد عابد، فهرس مخطوطات خزانة القرويين، مغرب، ١٣٩٩ق؛
فلانى، صالح، «قطف الثمر»، رسائل خمسة اسانيد فى اصول الحديث، حيدرآباد
دكن، ١٣٢٨ق/١٩١٠م؛ كتانى، عبدالحى، فهرس الفهارس و الاثبات، به كوشش
احسان عباس، بيروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ كوپريلى، خطى؛ كورانى، ابراهيم، «الامم
لايقاظ الهمم»، رسائل خمسة اسانيد فى اصول الحديث، حيدرآباد دكن،
١٣٢٨ق/١٩١٠م؛ مجلة معهد المخطوطات العربية، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ مجموعة مختارة
لمخطوطات عربية نادرة... فى المغرب، بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٦م؛ مقري، احمد، ازهار
الرياض، به كوشش مصطفى سقا و ديگران، قاهره، ١٣٥٩ق/١٩٤٠م؛ همو، نفح
الطيب، به كوشش محمد بقاعى، بيروت، ١٤٠٦ق؛ منصور، عبدالحفيظ، فهرس مخطوطات
المكتبة الاحمدية بتونس، بيروت، ١٩٦٩م؛ نخلى، احمد، «بغية الطالبين»، رسائل
خمسة اسانيد فى اصول الحديث، حيدرآباد دكن، ١٣٢٨ق/١٩١٠م؛ نيز:
Ahlwardt; Arberry; Catalogus cadicum manuscriptorum orentalium (Museo
Britannico), London, ١٨٤٦; De Slane; ESC ٢ ; GAL; GAL, S; Voorhoeue.
فرامرز حاج منوچهري
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا