دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٦٢
| ابن غازی جلد: ٤ شماره مقاله:١٥٦٢ |
اِبْنِ غازي، ابوعبدالله محمد بن احمد بن محمد بن محمد بن على ابن غازي
عثمانى مكناسى (٨٥٨ -٩ جماديالاول ٩١٩ق/١٤٥٤-١٣ ژوئية ١٥١٣م)، فقيه مالكى،
مورخ، اديب و عالم حساب. نسبش به بنى عثمان قبيلهاي از كتامه در مكناسه
الزيتون واقع در مغرب اقصى مىرسد (زركلى، ٥/٣٣٦). برخى از جمله بابا
تنبكتى (ص ٣٣٤) تاريخ تولد او را با استناد به فهرست احمد المنجور
٨٤١ق/١٤٣٧م نوشتهاند، ولى ابن قاضى با اشاره به نوشتة الروض الهتون فى
اخبار مكناسة الزيتون تأليف خود ابن غازي، تولدش را در ٨٥٨ق قيد كرده و
مىافزايد: اين تاريخ با تاريخ مندرج در كتاب فهرست احمد المنجور مطابقت
ندارد و گويا وي از آنچه در كتاب الروض الهتون... آمده، آگاهى نداشته است
(١/٣٢٠).
ابن غازي در مكناسة الزيتون ديده به جهان گشود و در همانجا پرورش يافت و
به فراگرفتن علم پرداخت (بابا تنبكتى، ٣٣٣). در ٨٩١ق به فاس سفر كرد (ابن
قاضى، همانجا) و در آنجا با عدهاي از استادان خود آشنا گرديد و از دانشمندان و
فقهايى مانند: نيجى، محمد ابن قاسم قوري و ابى عبدالله صغير دانش آموخت
(بابا تنبكتى، ابن قاضى، همانجاها؛ وزير سراج، ١(٣)/٥٨٦). از ادريس بن يخلف
بوفرحى صنهاجى ريفى كه معاصر وي بود نيز استفاده كرد (ابن قاضى، ١/١٦٤).
سپس به مولد خود بازگشته، چندي در ميان خويشاوندان به سر برد (گنون، ١/٢١٨،
٢١٩). در تعبير حديث و علم رجال و شرح حال نگاري و گزارش جنگها تسلط داشت؛
در علم قرائت، تفسير، ادب، عروض، حساب و فرائض (تقسيم ارث) اطلاعات
گستردهاي داشت. او سرآمد دانشوران روزگار خويش بود و عمر خود را در طلب علم
و نوشتن و نشر آن گذرانيد. به فن تدريس آشنا بود، مجالس قرائت قرآن و تفسير
تشكيل مىداد و در ماه رمضان از صحيح بخاري حديث مىگفت (بابا تنبكتى،
همانجا). بسياري از جويندگان دانش، از مناطق دور، در مجلس درسش حاضر مىشدند
و از وي دانش مىآموختند كه از اين ميان مىتوان على بن محمد شريف
تلمسانى، ابن عباس صغير، احمد دقون، على بن هارون، عبدالواحد ونشريسى،
عبدالرحمان بن احمد قصري فاسى، حسن بن عثمان تاملى جزولى را نام برد
(ابن مريم، ٢٥٩؛ بابا تنبكتى، همانجا؛ مخلوف، ٢٧٦؛ ابن قاضى، ١/١٨٢).
ابن غازي داراي منطقى قوي، بيانى شيرين و روان، خلقى نيكو و محضري پربار
بود، نزد خواص و عوام عزت و احترام داشت و سخنورترين فرد زمان خود بود (بابا
تنبكتى، همانجا). ابتدا در مكناسه و پس از آن در فاس جديد مجلس وعظ و
سخنرانى داشت، سپس ضمن تدريس، امامت و خطابت مسجد قرويين را نيز عهدهدار
شد (همانجا). وي براي جهاد و مراقبت و محافظت ثغور اسلامى بارها به مرابطه
پرداخت و به همين منظور در اواخر عمر به قصر كُتامه [شهري در جزيرة الخضراء
اندلس] رفت، در آنجا مريض شد و به فاس بازگشت و تا پايان عمر خود در همانجا
توطن اختيار كرد (همانجا). ابن غازي پس از درگذشت در الكغادينِ فاس مقابل
قبر استادش محمد قوري به خاك سپرده شد (ابن قاضى، ١/٣٢٠). هم اكنون مدفن
او در فاس به «باب الحمراء» شهرت دارد (كتانى، ٢/٢٥٧). يكى از شاگردان وي
به نام شقرون بن ابى جمعة وهرنى قصيدهاي زيبا و طولانى در رثا و سوگ او
سروده است (بابا تنبكتى، ٣٣٤).
اين آثار از ابن غازي به چاپ رسيده است: ١. بُغية الطلاّب فى شرح منية
الحُسّاب، كه شرح منظومة خود ابن غازي در علم حساب است (فاس، ١٣١٧،
١٣١٩ق)؛ ٢. الروض الهتون فى اخبار مكناسة الزيتون (فاس، ١٣٢٦ق/١٩٠٨م). اين
كتاب مهم ترين و سودمندترين كتاب ابن غازي است كه جزئى از آن توسط هودا١
به فرانسه ترجمه شده و در «مجلة آسيايى٢» چاپ شده است ( ٢ EI)؛ ٣. الفهرسة
المباركة، موسوم به التعلّل برسم (رسوم) الاسناد بعد انتقال اهل المنزل و
الناد كه در ١٣٩٩ق/١٩٧٩م به كوشش محمد زاهى در دارالبيضاء به چاپ رسيده
است؛ ٤. كليات فقهية على مذهب المالكية يا كليات فى الفقه، در فاس چاپ
سنگى شده است (براي آثار خطى او، نك: ؛ GAL,S,I/٥٢٢, ٣٣٨ ٣١١, ٩٧, II/٩٦, ,٥٤٦
؛ كحاله، ٩/١٦؛ منصور، ٢٢٧؛ حجى، ٢٢، ٢٩، ٤٠، ١٣٥، ١٨٤).
مآخذ: ابن قاضى، احمد، جذوة الاقتباس، رباط، ١٩٧٣م؛ ابن مريم، محمد،
البستان، به كوشش محمد بن ابى شنب، الجزائر، ١٣٢٦ق/١٩٠٨م؛ بابا تنبكتى،
احمد، «نيل الابتهاج»، در حاشية الديباج المذهب ابن فرحون، قاهره، ١٣٥١ق؛
حجى، محمد، فهرس الخزانة العلمية الصبيحية بسلا، كويت، ١٤٠٦ق؛ زركلى، اعلام؛
كتانى، محمد، فهرس الفهارس و الاثبات، فاس، ١٣٤٧ق؛ كحاله، عمررضا، معجم
المؤلفين، بيروت، ١٩٥٧م؛ گنون، عبدالله، النبوغ المغربى فى الادب العربى،
بيروت، ١٣٩٥ق/١٩٧٥م؛ مخلوف، محمد، شجرة النور الزكية، بيروت، ١٣٤٩ق؛ منصور،
عبدالحفيظ، فهرس المخطوطات المكتبة الاحمدية بتونس، بيروت، ١٣٨٨ق؛ وزير سراج،
محمد، الحلل السندسية، تونس، ١٩٧٠م؛ نيز:
٢ ; GAL,S.
ابوالحسن ديانت
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا