دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٩٩
| ابن صالح جلد: ٤ شماره مقاله:١٣٩٩ |
اِبْنِصالِح، ابراهيمبن صالحبن علىبن عبداللهبن عباسالعباسى (د
١٧٦ق/٧٩٢م)، از اميران خاندان عباسى. وي پسر عم مهدي خليفة عباسى است
(ابن تغري بردي، ٢/٤٩) و عبّاسه دختر مهدي و خواهر هارون الرشيد را به زنى
گرفت (ابن قتيبه، ٣٨٠؛ بلاذري، ٣/٢٨٠). از حوادث دهة آخر عمر اواطلاع بيشتري
در دست است، ولى پيش از آن هم بايستى در مناصب حكومتى بوده باشد. وي در
دوران خلافت مهدي امير دمشق و فلسطين بود (ابن عساكر، ٢/٢١٩؛ طبري، ٨/١٤٨).
سپس در محرم ١٦٥/ سپتامبر ٧٨١ از سوي همان خليفه به ولايت مصر نيز گمارده
شد (كندي، ١٢٣؛ قس: ابن عساكر، همانجا، كه ولايت ابن صالح بر مصر در زمان
مهدي را دوبار نوشته است). در اين دوران دحية بن مصعب از نوادگان مروان در
مصر عليا سر به شورش برداشت و غاز دادن خراج خودداري كرد و مدعى خلافت شد.
ابن صالح در جلوگيري از او سستى كرد و دحيه بر سراسر مصر عليا مسلط شد. از
اين رو مهدي بر او خشم گرفت (١٦٧ق) و با خواري معزولش كرد و دارايى وي به
دست موسى بن مصعب، والى تازة مصر، مصادره شد (كندي، ١٢٤؛ ابن تغري بردي،
٢/٤٩، ٥٤)، اما مهدي چندي بعد او را بخشود و در جايى ديگر به حكومت گمارد
(همو، ٢/٤٩) و زمانى كه مهدي درگذشت (١٦٩ق/٨٧٥م)، ابن صالح امارت دمشق و
اردن و قبرس را به دست داشت (ابن عساكر، همانجا) كه با روي كار آمدن هادي
(١٦٩-١٧٠ق) همچنان محفوظ ماند و علاوه بر آن به امارت الجزيره نيز منصوب شد
و هنگامى كه هارون الرشيد به خلافت رسيد، او را عزل كرد، اما در ١٧٢ق ديگر
بار او را والى دمشق كرد و ابراهيم تا ١٧٥ق در اين مقام ماند (همانجا). در
دوران غيبت ابن صالح از دمشق و حكومت عبدالصمد بن على فتنهاي بين قيسيه
(مُضَرّيه) و يمانيه درگرفت (همانجا؛ ابن اثير، ٦/١٢٨؛ ابن خلدون، ٣(٢)/٤٦٤)
و همين امر سبب عزل عبدالصمد و بازگشت ابن صالح را فراهم آورد (ابن عساكر،
همانجا) و او توانست پس از دو سال آرامش را به دمشق باز گرداند (همانجا).
ابن صالح پس از خود فرزندش اسحاق را به حكومت دمشق گمارد و او نيز دنبالة
اقدامات پدر را گرفت (ابن خلدون، همانجا). ابن صالح در ١٧٤ق قبل از آنكه
براي بار دوم به حكومت مصر برسد، داوود بن يزيد بن على حاكم مصر را در
گرفتن خراج همراهى مىكرد (ابن تغري بردي، ٢/٧٥-٧٦).
ظاهراً هارون علاقة خاصى به او داشتهاست، زيرا چون خبر مرگِ ظاهريِ ابن
صالح به او رسيد، بسيار گريست و از طعام بماند (ابن ابى اصيبعه، ٢/٣٤) و در
سوگواري او به خاك نشست بدون آنكه اجازه دهد فرشى بگسترانند و اين نخستين
بار بود كه چنين رسمى نهاده مىشد و از آن پس عباسيان در مصائب چنين
مىكردند (قلقشندي ٣/٣٤٧- ٣٤٨). ابن ابى اصيبعه ماجراي مرگ ظاهري ابن صالح
و نجات او را به دست ابن بهله طبيب هندي به تفصيل آورده است (٢/٣٤- ٣٥).
پس از اين واقعه و ازدواج ابن صالح با عباسه، هارون حكومت مصر و فلسطين
را به او داد (همو، ٢/٣٥). دوران حكومت دوم او در مصر از صفر ١٧٦ (زامباور، ٤٠)
شروع و به مرگ او در شعبان همان سال ختم شد. آرامگاه او نخستين آرامگاهى
است كه در مصر گچ اندود شده است (كندي، ١٣٥). وي در نقل تاريخ ثقه بوده
و ابويوسف سفيان فسوي (١/٦٨٢، ٢/٤٤٢) از او رواياتى نقل كرده است.
مآخذ: ابن ابى اصيبعه، احمد، عيون الانباء، به كوشش آوگوست مولر، قاهره،
١٢٩٩ق/١٨٨٢م؛ ابن اثير، الكامل؛ ابن تغري بردي، النجوم؛ ابن خلدون،
العبر؛ ابن عساكر، على، التاريخ الكبير، به كوشش عبدالقادر افندي بدران،
دمشق، ١٣٣٠ق؛ ابن قتيبه، عبدالله، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره،
١٣٨٨ق/١٩٦٩م؛ بلاذري، احمد، انساب الاشراف، به كوشش عبدالعزيز الدوري،
بيروت، ١٣٩٨ق/١٩٧٨م؛ زامباور، ادوارد ريتر، معجم الانساب، به كوشش زكى محمد
حسن بك و ديگران، بيروت، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ طبري، تاريخ، به كوشش محمد
ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٩٦٠- ١٩٦٨م؛ فسوي، يعقوب، المعرفة و التاريخ، به
كوشش اكرم ضياءالعمري، بغداد، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ قلقشندي، احمد، مآثر الانافة، به
كوشش عبدالستار احمد فراح، كويت، ١٩٦٤م؛ كندي، محمد، كتاب الولاة و كتاب
القضاة، به كوشش روون گست، بيروت، ١٩٠٨م.
يوسف نقدي ثقفى - مهدي مؤذن جامى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا