دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٠٣
| ابن فضل الله عمر، شهاب الدين جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٠٣ |
اِبْنِ فَضْلُ اللّهِ عُمَري، شهابالدين ابوالعباس احمد بن يحيى ابن
فضلالله بن عجلى بن دعجان قرشى عَدَوي عمري (٣ شوال ٧٠٠- ٩ ذيحجة
٧٤٩ق/١١ ژوئن ١٣٠١- ٢٨ فورية ١٣٤٩م)، مورخ، جغرافىنگار، اديب شافعى مذهب و
از ديوانيان عصر مماليك كه نسبش به عمر بن خطّاب مىرسد (ابن فضلالله،
١١/٢؛ ابن حجر، ١/٣٩٥). وي در دمشق زاده شد، نخست در همانجا و سپس در حجاز و
مصر به تحصيل پرداخت.
ابن فضلالله مقدمات علوم را از ابتدا از شيخ كمالالدين ابن قاضى، سپس از
شمسالدين ابن مسلم، فقه را از قاضى القضاة شهابالدين ابن المجد عبدالله
آموخت، احكام صغري را از شيخ تقىالدين ابن تيميه، عروض و ادبيات را از
شيخ شمسالدين صايغ و علاءالدين وداغى، معانى و بيان را از علامه
شهابالدين محمود فراگرفت و شماري از ديوانها و كتب ادبى را نيز پيش او خواند
و لغت و نحو را نزد شيخ اثيرالدين [ابن حنان] آموخت (صفدي، ٨/٢٥٤- ٢٥٥؛ ابن
قاضى شهبه، ٣/٧٩). در ٧٢٩ق پدرش محيىالدين يحيى كه در دمشق كاتب سرّ بود
از سوي سلطان وقت [ملك ناصر] به مصر احضار شد و به قاهره رفت و منصب
كتابت سرّ مصر را عهدهدار شد (مقريزي، سلوك، ٢(٢)/٣٠٩، خطط، ٢/٥٦). شهابالدين
احمد كه همراه پدر به اين شهر رفته بود، وي را در ادارة امور ياري مىكرد و
معاون و نايب او به شمار مىرفت (ابن تغري بردي، ١٠/٢٣٥؛ ابن فرات،
٩(٢)/٣٩٢). در واقع كتابت سرّاسماً با پدر ولى عملاً با شهابالدين احمد بود
(مقريزي، خطط، همانجا).
احمد بر اثر سرپيچى از دستور سلطان در مورد نوشتن القابى براي يكى از سران و
به سبب خشونت در گفتار خود با سلطان، از چشم وي افتاد و از مقام خود بر كنار
گشت؛ پدرش نزد سلطان تقاضاي بخشش فرزند را كرد (مقريزي، همان، ٢/٥٧، سلوك،
٢(٢)/٤٦٤- ٤٦٥). سلطان او را به شام فرستاد و در ٧٣٨ق برادرش علاءالدين على
را به جاي او به مباشرت محيىالدين برگزيد (ابن فرات، همانجا؛ مقريزي،
همان، ٢(٢)/٤٦٥). محيىالدين در رمضان ٧٣٨/ آوريل ١٣٣٨ در قاهره وفات يافت.
علاءالدين على مستقلاً به جانشينى پدر به رياست دارالانشاء قاهره منصوب شد،
طولى نكشيد كه احمد بر اثر شكايات مكرري كه از وي مىشد. بار ديگر مورد خشم
سلطان قرار گرفته و از دارالانشاء دمشق معزول گرديد و در ١٤ شعبان ٧٣٩ق/٢٥
فورية ١٣٣٩م به زندان افتاد (مقريزي، همان، ٢(٢)/٤٦٤- ٤٦٥، خطط، ٢/٥٧). ابن
فضلالله در ٧٤٠ق، بعد از ٧ ماه و ١٨ روز از زندان قلعة الجبل آزاد شد و
اندكى بعد بار ديگر به رياست دارالانشاء دمشق منصوب گشت و تا ٧٤٣ق در همين
سمت باقى بود. در اين سال از سمت خود معزول شد و به جاي او برادرش
بدرالدين محمد به كتابت سرّ در دمشق منصوب گرديد. احمد به شفاعت علاءالدين
على مورد عفو قرار گرفته، از مجازات مصون ماند و به دمشق بازگشت و تا هنگام
مرگ از مشاغل ديوانى بر كنار ماند (همو، سلوك، ٢(٢)/٤٨٧، ٥١٢، ٢(٣)/ ٩٢١؛ ابن
قاضى شهبه، ٣/١٩) و در اين مدت به تأليف و تصنيف پرداخت (ابن وردي،
٢/٥٠٣) و احتمالاً آثار عمدة وي ثمرة اوقات فراغت سالهاي آخر عمرش بوده است.
وي در نويسندگى و مسائل مربوط به سياست و كشورداري از ديگر اعضاي خانوادة
خويش كه در مشاغل ديوانى حكومت مماليك شهرت يافته بودند، برتر بود، ولى با
همة اين برتري نتوانست در حد پدر و برادرانش در كار خود توفيق حاصل كند.
چنين استنباط مىشود كه اين عدم موفقيت به سبب سرسختى و شدت عمل و صراحت
لهجهاش بود كه موجبات عدم رضايت سلطان و دشمنى كسانى را كه با وي در
تماس بودند، فراهم مىساخت. او در انشاء و ترسل و نظم و نثر برجسته بود (همو،
٢/٥٠٢)، در سرودن شعر نيز يد طولانى داشت، اشعار تكلفآميز او را نويسندگان
دورة مماليك بسيار مىستودند، ولى نثرش برتر از نظمش بود. وي خطى زيبا داشت
(ابن اياس، ١/٥٣٣). ابن فضلالله در دمشق درگذشت و او را نزديك قبر پدر و
برادرش بدرالدين محمد در صالحيه دفن كردند (صفدي، ٨/٢٦٨).
آثار:
١. التعريف بالمصطلح الشريف. اين كتاب در آيين كشورداري مماليك است كه بر
٧ بخش تقسيم شده: ٤ بخش نخست دربارة انواع مكاتبات، از قبيل عهود، تقاليد و
منشورها، خطبهها، وصايا، نامههاي مربوط به بزرگان مانند قضات و وزراء، القاب
و عناوينى كه در آغاز و پايان نامه قيد مىشود و نمونههاي زيادي از
نامههايى كه بين سلاطين مماليك رد و بدل شده، بحث مىكند. بخشهاي ٥ و ٦
مربوط به جغرافيا و بخش ٧ مربوط به اطلاعات عمومى مورد نياز صاحبان ديوان
انشاء است. اين اثر بار نخست در ١٣١٢ق/١٨٩٤م در قاهره و بار دوم با تحقيق و
تعليق محمد حسين شمسالدين، در ١٩٨٨م در بيروت به چاپ رسيده است.
٢. مسالك الابصار فى ممالك الامصار. اين كتاب مهمترين اثر ابن فضلالله
بوده و مشتمل بر ٢٧ جلد است. كتاب داراي دو بخش اصلى است: نخست جغرافياي
زمين و مسائل مربوط به آن؛ دوم موجودات روي زمين كه بر دو دستة ناطق و
غير ناطق تقسيم مىشوند: بخش اول مشتمل بر دو نوع است. نوع اول بر ٥ باب
و نوع دوم بر ١٥ باب تقسيم مىشود. هر باب خود شامل فصلهاي گوناگون است.
اين بخش مربوط مىشود به تاريخ طبيعى و جغرافياي طبيعى و متعلقات آن، به
ويژه به مطالب مربوط به سرزمينهاي مصر، شام و حجاز. در بخش دوم، مؤلف
ساكنان كرة زمين را به شرقى و غربى تقسيم كرده و ترجمة احوال بزرگان،
پزشكان، دانشمندان، فقيهان، سياستمداران و دولتمردان را گرد آورده است. در
بخش تاريخ از امتها و شهرها، از سال ٥٤١ - ٧٤٤ق سخن گفته و تاريخ اقوام
مغول هند و تركها و كردها و لرها را ذكر كرده است (ابن فضلالله، ١١/٧-١٢؛
.(GAL,S,II/١٧٧ اين كتاب تاكنون به صورت كامل به چاپ نرسيده، فقط قسمتى
از بخشهاي آن به اين صورت چاپ شده است: الف - جزء اول به كوشش احمد
زكى، قاهره، ١٣٤٢ق/١٩٢٤م؛ ب - وصف افريقية و المغرب و الاندلس فى اواسط
القرن الثامن الهجري، به كوشش حسن حسنى عبدالوهاب، تونس، مجلة البدر،
١٣٤٢ق؛ ج - بخش مربوط به آفريقا (بجز مصر)، با ترجمة فرانسوي توسط گودفروا
دومنبين١، تحت عنوان «آفريقا بجز مصر٢»، پاريس، ١٩٢٧م؛ د - ذكر اخبار بلاد
الروم (آسياي صغير)، به كوشش تشنر٣، لايپزيگ، ١٩٢٩م؛ ه - ذكر اخبار الهند،
به كوشش اشپيس٤، در مجموعة التصانيف المشرقية، لايپزيگ، ١٩٤٣م؛ و - بخشى از
كتاب مربوط به يمن، به كوشش ايمن سيد، قاهره، ١٩٧٤م؛ ز - قبائل العرب فى
القرنين السابع و الثامن الهجريّين، به كوشش دُرُتئا كراوولسكى، بيروت،
١٩٨٥، ١٩٨٦م.
بخشهاي خطى كتاب: الف - اجزاء ٢- ٥ از بخش اول و جزء ٥ از بخش ٢ دربارة
ممالك اسلام آغاز و در ذكر وزيران مغرب پايان مىپذيرد. نسخههايى از اين
جزء در ازهريه (ازهريه، ٥/٥٥٥ -٥٥٦) و دارالكتب (خديويه، ٥/١٤٧، ١٤٩، ١٥٠) و
به شمارة ٣٤١ در مجموعة لاندبرگ در اردن موجود است (بخيت، ٣/٤٥)؛ ب - جلدهاي
٦ و ٧ در ذكر فقهاي مذاهب چهارگانه، لغويون و نحويون، طوايف فقرا، حكماي
متكلمان، پزشكان؛ ج - جلد ٨ و اجزاء ٥ تا ١٠ از نوع دوم، و اجزاء ١٣، ١٤، ١٦،
١٧، ٢٠ و ٢٣ مشتمل بر شرح احوال موسيقىدانان، بزرگان و وزيران، طوايف
كاتبان و خطيبان، و نيز شاعران سدههاي ٤-٧ق/ ١٠-١٣م مغرب و شعراي اسلامى
قرن اول ق است كه نسخههايى از اين جزءها در كتابخانههاي مهم جهان موجود
است (نك: خديويه، ٥/١٤٧-١٥٠؛ بلوشه، ١٣٠ ، سيد، ٣/٥٠ -٥١؛ GAL,S,II/١٧٥,١٧٧;
I/١٧٤-١٧٥ , ٢ ESCبخيت، ٣/٤٥-٤٦؛ دوسلان، ٤٠٨ -٤٠٧ )؛ د - جزء ٢٠، دربارة گياهان
و جانوران، همراه با تصاوير رنگى از درختان و گياهان گلدار تدوين يافته، از
اين جزء يك نسخه به شمارة ٣٤٤ در كتابخانة منچستر موجود است (نك: ؛
GAL,S,II/١٧٥ مينگانا، ٥٣٤ -٥٣٢ )؛ ه - جزء ٢٣ دربارة تاريخ مربوط به سالهاي ٥٤١
-٧٤٤ق است كه نسخهاي از آن به شمارة ٢٣٢٨ در پاريس موجود است ؛
GAL,S,II/١٧٧) دوسلان، .(٤٠٨ يك جلد نيز به شمارة ٢٣٢٩ در همانجا تحت عنوان
سومين نوع «اجسام دهنيه» نگهداري مىشود كه مؤلف در آن جيوه، گوگرد، موميا
و كهربا را در شمار آن اجسام مىآورد. ضمناً يك طرح تاريخ عمومى از ابتداي
خلقت تا خلافت حضرت على(ع) ارائه مىكند، سپس از ١٢ امام و ساير اعقاب آن
حضرت تا نسل پنجم سخن مىراند.
خالدوف كتابى تحت عنوان تعليقة مختصرة من تاريخ ابن فضل الله المسمى
بالمسالك و الممالك، مشتمل بر ١٤ باب به شمارة ٩٦١٢ معرفى مىكند كه مؤلف
آن معلوم نيست .(I/٤٤٨)
٣. ممالك عبادالصليب يا رسالة تشتمل على كلام اجمالى فى مشاهير ممالك
عبادالصليب، كه ابن فضل الله آن را دربارة ممالك فرنگ زمان خود نوشته و
در آن از اوضاع سياسى و اجتماعى سرزمينهاي فرانسه، آلمان و ايتاليا، به
ويژه اهلِ ونيز و جنوا و روابط و علايق آنان با مسلمانان بحث كرده است.
اين كتاب با ترجمة ايتاليايى آن، توسط ميكله آماري٥ در رم (١٨٨٣م) به چاپ
رسيده است.
٤. دمعة الباكى. تنها اوراق بهجا مانده از اين اثر، دو صفحة پايانى كتاب
است مشتمل بر يك مينياتور در چستربيتى (رايس، .(٨٥٦-٨٦٧ بغدادي از اين كتاب
زير عنوان دمعة الباكى ويقظة الشاكى (١/١١٠)، نام مىبرد، ولى صفدي دمعة
الباكى ويقظة الساهر را تحت عنوان مستقل ذكر مىكند (٨/٢٥٥).
٥. الشَتَويّات، مجموعة نامههاي ابن فضل الله است به تنى چند از علماي
زمان خود، دربارة زمستان سخت ٧٤٤ق دمشق، با پاسخهاي آنها. اين جزوه به
شمارة ٣٥١ در ليدن و ٣١٠٤ در كتابخانة دانشگاه استانبول نگهداري مىشود (
ورهووه، VII/٣٣٣ ؛ GAL,II/١٧٨; فروخ، ٣/٧٦٣). فؤاد سيد از اين كتاب به عنوان
ديوان شعر ابن فضلالله نام مىبرد كه به شمارة ١١٤٤ در دانشگاه استانبول
نگهداري مىشود و آن را نسخة صحيح و معتبر ذكر مىكند كه آخرش ناقص است
(سيد، فهرس المخطوطات المصورة، ١/٤٨٥-٤٨٦).
٦. مختصر قلائد العقيان (زركلى، ١/٢٦٨)، يا الدرر الفرائد فى مختصر قلائد
العقيان (فروخ، همانجا). اين كتاب خلاصهاي است از قلائد العقيان تأليف
ابن خاقان ؛ GAL,S,II/١٧٦) معلوف، ٣(١، ٢)/ ٣٤٣)، نسخهاي از آن كه در ٧٢٠ق
نوشته شده، در دارالكتب مصر موجود است (زيدان، ٣/٢٤٤).
٧. النبذة الكافية فى معرفة الكتابة و القافية، موجود در كتابخانة لايپزيگ به
شمارة ٤٩٣ ، GAL) همانجا؛ فولرس، .(١٥٠-١٥١
٨. يقظة الساهر و وثبة الخاطر، موجود در كتابخانة احمدية تونس به شمارة ٥٤٣٣
(منصور، ١٣٣-١٣٤).
آثار يافت نشده: ١. حسن الوفاء لمشاهير الخلفاء (بغدادي، ١/١١٠)؛ ٢. الدائرة
بين مكة و البلاد (سكعة، ٧٤٣)؛ ٣. الدعوة المستجابة، در يك جلد (صفدي، ٨/٢٥٥)؛
٤. ذهبيّة العصر (بغدادي، همانجا)؛ ٥. سفرة السفرة (صفدي، همانجا)؛ ٦. صبابة
المشتاق (همانجا)؛ يا صبابة المشتاق فى المدائح النبّوية (بغدادي، همانجا) يا
صبابة المشتاق فى البدائع النبويّة، ديوانى است مشتمل بر قصايدي در مدح
پيامبر اسلام(ص) (فروخ، ٣/٧٦٣)؛ ٧. فواضل السمر فى فضائل آل عمر، در جلد
(صفدي، همانجا)؛ ٨. المبكيات (ابن شاكر، ٦٣٧)؛ ٩. نفحة الروض (صفدي، همانجا).
مآخذ: ابن اياس، محمد، بدائع الزهور، به كوشش محمد مصطفى، قاهره، ١٤٠٢ق/
١٩٨٢م؛ ابن تغري بردي، النجوم؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، الدرر الكامنة به
كوشش محمد عبدالمعيد، حيدرآباد دكن، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ ابن شاكر كتبى، محمد، عيون
التواريخ، استانبول، نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ ابن فرات، محمد،
تاريخ، به كوشش قسطنطين زريق و نجلا عزّالدّين، بيروت، ١٩٣٨م؛ ابن
فضلالله، احمد، مسالك الابصار فى الامصار، نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛
ابن قاضى شهبه، ابوبكر ابن احمد، طبقات الشافعية، به كوشش حافظ عبدالعليم،
حيدرآباد دكن، ١٣٩٩ق/ ١٩٧٩م؛ ابن وردي، زينالدين عمر، تاريخ، به كوشش
احمد رفعت بدراوي، بيروت، ١٣٨٩ق/١٩٧٠م؛ ازهريه، فهرست؛ بخيت و ديگران،
فهرس المخطوطات العربية المصورة، عَمّان، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ بغدادي، هدية؛
خديويه، فهرست؛ دليل المعرض الرابع لكتاب العربى، دمشق، ١٩٨٨م؛ زركلى،
اعلام؛ زيدان، جرجى، تاريخ آداب اللغة العربية، به كوشش شوقى ضيف، قاهره،
دارالهلال؛ سكعه، مصطفى، مناهج التأليف عندالعلماء العرب (قسم الادب)،
بيروت، ١٩٨٢م؛ سيد، خطى؛ همو، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٤م؛ صفدي،
خليل، الوافى بالوفيات، به كوشش محمد يوسف نجم، بيروت، ١٣٩١ق/ ١٩٧١م؛
فروخ، عمر، تاريخ الادب العربى، بيروت، دارالمعلم للملايين؛ معلوف، عيسى
اسكندر، «من نفائس الخزانة التيمورية»، مجلة العلمى العربى، دمشق، ١٩٢٣م؛
مقريزي، احمد، كتاب السلوك، به كوشش محمد مصطفى زياده، قاهره، ١٩٥٨م؛ همو،
خطط، بولاق، ١٢٧٠ق؛ منصور، عبدالحفيظ، فهرس المخطوطات المكتبة الاحمدية بتونس،
بيروت، ١٣٨٨ق/١٩٦٩م؛ نيز:
Blochet; De Slane; ESC ٢ ; GAL; GAL,S; Khalidou; Mingana, A., Catalogue of the
Arabic manuscripts in the John Fylands Library Manchester, Manchester, ١٩٣٤;
Rice, D. S., X A Miniature in an Autograph of Shih ? b al d / n Ibn Fa d lall ?
h al - q Umar / n , BSOAS, London, ١٩٥٠, vol. XIII (٣); Vollers, K., Katalog der
islamischen... Leipzig, ١٩٧٥; Voorhoeve.
ابوالحسن ديانت
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا