دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٨٢٣
| ابن منذر، ابوالوليد جلد: ٤ شماره مقاله:١٨٢٣ |
اِبْنِ مُنْذِر، ابوالوليد محمد بن عمر منذر (د ٥٥٨ق/١١٦٣م)، از سياست پيشگان
و بزرگان شِلب در غرب اندلس و از رهبران قيام مريدون وي از مولدون -
مسلمانان بومى اندلسى - بود و از كودكى در اشبيليه به تحصيل پرداخت و در
ادبيات و فقه مهارت يافت. از ابومحمد عبدالوهاب بن محمد لخمى حديث شنيد و
از وي روايت كرد. به عضويت خطة الشوري (هيأت مشاوران قضائى امير) در شهر
شلب درآمد، سپس به زهد گراييد و در رباط ريحانه در ساحل دريا گوشهنشينى
اختيار كرد (ابن ابار، الحلة السيراء، ٢/٢٠٢-٢٠٣، التكملة، ١/٤٤٥).
ملاقات و مصاحبت ابن منذر با ابن قسى رهبر نهضت مريدون در غرب اندلس، سبب
شد كه وي مردم شلب را به اين نهضت دعوت كند. آنگاه با همكاري دوست خود
ابومحمدِ سيدراي ابن وزير كه قبلاً در يابُره در غرب اندلس قيام كرده بود،
به جانب دژ مرجيق - در شرق شلب - كه مرابطون آن را در اختيار داشتند، حركت
كرد و بر آنها غلبه يافت و دژ را به تصرف در آورد و با كمك نيروهايى كه ابن
وزير در اختيارش گذاشته بود، شهر باجه را نيز گشود و در ربيعالا¸خر ٥٣٩ در دژ
ميرتُلَه به حضور ابن قسى رسيد و با وي بيعت كرد و ابن قسى او را به
عنوان فرمانرواي شلب و اطراف آن منصوب كرد. در ديدار بعدي ميان آن دو
پيمان همكاري تجديد شد و ابن منذر از سوي ابن قسى ملقب به العزيز بالله شد
(همو، الحلة السيراء، ٢/٢٠٣-٢٠٤).
ابن منذر با همكاري يوسف بن احمد بطروحى، از رؤساي نهضت مريدي، وَلبه
لَبلَه را گشود و مرابطون را از آنجا بيرون راند، و آن را بر قلمرو خود افزود.
آنگاه درصدد برآمد كه اشبيليه را نيز بگشايد، پس دژهاي قصر طلياطه و زاهر در
غرب را گشود و در خارج طريانه (اطريانه) با لشكريان ابوزكريا يحيى بن على
غانيه سردار مرابطون كه از قرطبه براي مقابله با او آمده بود، مواجه گشت.
در جنگى كه ميان آن دو در گرفت جمعى از ياران ابن منذر كشته شدند و او با
بقاياي نيروهاي خود شبانه به لبله فرار كرد. سپس يوسف بطروحى را براي
دفاع از شهر لبله گمارد و خود به شلب بازگشت (همان، ٢/٢٠٤-٢٠٦). شورش ابن
حَمْدين در قرطبه سبب شد كه ابن غانيه از جنگ با ياران ابن منذر منصرف
شود و بعد از ٣ ماه توقف در اطراف شهر لبله به اشبيليه بازگردد. ابن قسى
پس از آگاهى از شورش قرطبه ابن منذر را مأمور فتح آنجا كرد، ولى به سبب
حوادثى ابن منذر موفق به فتح قرطبه نشد و به شلب بازگشت. پس از آنكه
روابط ابن قسى با هم پيمان سابقش ابن وزير، فرمانرواي باجه تيره شد، وي
ابن منذر را به جنگ ابن وزير فرستاد (همان، ٢/٢٠٧؛ ابن خطيب، ٢٥١). او در
اين نبرد شكست خورد و شلب را از دست داد و خود اسير شد و به دستور ابن وزير
كور و زندانى گرديد (ابن ابار، همانجا؛ عنان، ١/٣٢٧- ٣٢٨). سپس در شعبان ٥٤٠
ابن وزير ميرتله، جايگاه ابن قسى را گشود و او را از رهبري مريدون بر كنار
كرد و مردم را به تبعيت ابن حمدين فرمانرواي قرطبه فراخواند (ابن خطيب،
همانجا؛ عنان، ١/٣١٠). ابن منذر در زندان بود تا اينكه موحدون، غرب اندلس را
در٥٤١ق گشودند و او كه در باجه (ابن ابار، همان، ٢/٢٠٧) يا در بطليوس (عنان،
١/٣٣٠) زندانى بود، آزاد شد و به شلب بازگشت.
به سبب فتح اندلس ابن قسى ديگر بار به زمامداري شلب رسيد. وي كه اطاعت
از موحدون را پوششى براي دعوت خود قرار داده بود، به مسيحيان روي آورد، در
نتيجه مردم شلب در صدد قتل او برآمدند. ابن منذر، دوست و هم پيمان سابق
ابن قسى، رهبري اين طرح را برعهده داشت. در جماديالاول ٥٤٦ ابن قسى به
قتل رسيد و ابن منذرِ نابينا فرمانرواي شلب شد (ابن ابار، همانجا؛ ابن خطيب،
٢٥١؛ عنان، ٣٣٠). احتمالاً در همين موقع بود كه ابوبكر بن منَخّل به عنوان
وزير ابن منذر انتخاب شد (ابن ابار، همان، ٢/٢٠٨).
در اينكه آيا ابن منذر به عنوان رهبر مريدون فرمانرواي شلب شد يا به عنوان
حاكمى كه به موحدون وفادار بود، اختلاف هست. ابن ابار (همان، ٢/٢٠٧)
مىگويد ابن منذر مردم را به مهدويت يعنى همان دعوت ابن قسى فراخواند،
ولى براساس نظرية عنان (همانجا)، با كشته شدن ابن قسى رياست مريدون به
پايان رسيده است. مدت زيادي از فرمانروايى ابن منذر نگذشته بود كه ابن
وزير شلب را بر قلمرو خود افزود و براي اينكه ابن منذر مجدداً قيام نكند او را
به اشبيليه برد و در آنجا تحت نظر قرار داد. ابن منذر از اشبيليه به مراكش
رفت و در سَلا اقامت گزيد تا اينكه در ٥٥٨ق درگذشت (عنان، ١/٣٣١). ابن منذر
شعر نيز مىسروده و ابن ابار (همان ٢/٢٠٨-٢١٠) اشعاري از وي نقل كرده است.
مآخذ: ابن ابار، محمد، التكملة لكتاب الصلة، به كوشش عزت عطار حسينى، قاهره،
١٣٧٦ق/١٩٥٥م؛ همو، الحلة السيراء، به كوشش حسين مونس، قاهره، ١٩٦٣م؛ ابن
خطيب، محمد، تاريخ اسبانية الاسلامية، به كوشش لوي پرووانسال، بيروت،
١٩٥٦م؛ عنان، عبدالله، عصر المرابطين و الموحدين، قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٤م.
مهدي جليلى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا