دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٧٥١
| ابنمردويه جلد: ٤ شماره مقاله:١٧٥١ |
اِبْنِ مَرْدويه، ابوبكر احمد بن موسى بن مردويه ابن فورك (٣٢٣- ٢٤ رمضان
٤١٠ق/٩٣٥-٢٣ ژانوية ١٠٢٠م)، از محدثان بزرگ اصفهان. وي در خاندانى اهل
دانش به دنيا آمد، چنانكه پدرش ابوعمران و برادرش ابوعبدالله محمد نيز از
محدثان و عالمان اصفهان بودند (ابونعيم، ٢/٣٠٧، ٣١٤؛ مافروخى، ٢٩؛ ذهبى،
تاريخ، ٣٦١). ابن مردويه ظاهراً در اصفهان پرورش يافت و در همانجا به تحصيل
پرداخت. سپس براي شنيدن حديث به ديگر شهرها رفت. در سفري به عراق، در
بصره و كوفه دانش آموخت و در ٣٤٩ق در بغداد بود. مدت اقامت وي در عراق
روشن نيست، اما مىدانيم كه در ٣٥١ق در اهواز بوده است كه شايد اين تاريخ
مربوط به بازگشت وي از عراق باشد (سمعانى، الانساب، ٣/٢٣٩؛ ابن نقطه،
التقييد، ١/١٩٩؛ ذهبى، سير، ١٦/١٣). از مشايخ او سليمان بن احمد طبرانى،
ابوالشيخ اصفهانى، حمزة اصفهانى، عبدالباقى ابن قانع، ابوبكر ابن كامل،
ابوبكر احمد بن سليمان نجاد، ابوسهل ابن زياد قطان، دعلج بن احمد سجزي،
ابواحمد عسال و نيز پدرش را مىتوان نام برد (سمعانى، همان، ١/٢٨٤؛ ابن
نقطه، همانجا؛ ذهبى، همان، ١٦/٢٧٧، ١٧/٣٠٨). كسان بسياري نيز از ابن مردويه
بهره بردهاند كه ابونعيم اصفهانى ابومنصور محمد بن احمد ابن شكرويه،
ابوالخير محمد بن احمد بن رَرا، احمد بن عبدالرحمان ذكوانى، عبدالرحمان،
عبدالوهاب و عبيدالله پسران محمد بن اسحاق ابن منده و عبدالرزاق بن عمر
شايان ذكرند (نك: خوارزمى، مقتل، ١/٧٠؛ ابن عساكر، ٥٦٠؛ ضياء مقدسى، ١/١٨٥،
جم؛ ابن نقطه، همانجا؛ ذهبى، همان، ١٧/٣١٠). دربارة تبحر ابن مردويه در حديث
وسعة روايت وي بايد گفت كه او از حافظان بزرگ بوده و نيز از مشايخ بسياري
بهره برده است و از اين رو وي را همانند حاكم نيشابوري و طبرانى
دانستهاند. چنانكه، به گفتة ذهبى، ابن مردويه چندان داراي علو سند بود كه
گويى بخاري را درك كرده باشد. نيز بايد گفت كه در برخى منابع حديثى از وي
با عناوينى چون «ملك الحفاظ» و «طراز المحدثين» ياد شده است (ابونعيم،
١/١٦٨؛ خوارزمى، المناقب، ٥٤؛ ابن طاووس، على، اليقين، ١٢٩؛ ذهبى، همان،
١٧/٣٦، ٣٠٨-٣١٠).
آثار:
الف - خطى: الامالى، كه مورد استفادة ابن شهر آشوب در مناقب (٢/٢٢٢) قرار
گرفته و بخشى از آن به صورت خطى در كتابخانة ظاهريه موجود است (ظاهريه،
١١٠؛ فهرس، ٥٨١). همچنين مروياتى از طبرانى و ابوالشيخ اصفهانى كه ابن
مردويه آنها را برگزيده است (نك: سمعانى، التحبير، ١/١٦٦، ٢/١٣)، در كتابخانة
ظاهريه نگهداري مىشود ( فهرس، ٣٧٣، ٤٢١-٤٢٢، ٤٣٧، ٥٧٥ -٥٧٦).
ب - آثار يافت نشده: در ميان آثار يافت نشدة او، ٣ كتاب از اهميت ويژهاي
برخوردار است كه بخشهايى از آنها در منابع بعدي نقل شده است: ١. تاريخ
اصبهان (رافعى، ١/٢)، كه مورد استفادة ابونعيم اصفهانى در ذكر اخبار اصبهان
(١/٢٤٩، ٢٧٢، جم)، سمعانى در الانساب (١/٦٨، ١٦٠، جم)، ابن نقطه در الاستدراك
(١/١٩، ٢٠، جم) و التقييد (١/٢٣٦، ٢٧٠، جم)، ياقوت در معجم البلدان (١/١٠٦،
٣/٨٧٣)، ابن نجار در ذيل (نك: ابن ايبك، ٣٣٨)، ذهبى در تذكرة (٣/٨٨٦، ٩٧٤، جم)
و سير (١٤/٤٦٣، ١٥/٥٥٤، جم) و ابن حجر در لسان الميزان (١/١١٧، ٢٦٦، جم) قرار
گرفته است. ابن مردويه در اين كتاب به جرح و تعديل روات نيز پرداخته و
ظاهراً بر آن بوده است كه از آنان حديثى مسند نقل كند (مثلاً نك: ابونعيم،
١/٢٣٥؛ ذهبى، همان، ١٦/١٢٧، ٤٠٠)؛ ٢. تفسير القرآن (ابونعيم، ١/١٦٨؛ ذهبى،
همان، ١٧/٣١٠). اين كتاب مورد استفادة ابن كثير در تفسير (٢/١٢، ١٨، جم) و
البداية (١/٩١، ٩٦، جم)، ابن جزري در اسنى المطالب (ص ١٠٠، ١٠١)، ابن حجر در
الاصابة (٣/١٧٧، ٢٩٦، ٦/٢٠) و سيوطى در الدر المنثور (١/١٢، ١٦، جم) واقع شده
است (نيز نك: رودانى، ١٧٠، كه از اين كتاب با عنوان التفسير المسند ياد و
طريق روايى آن را ذكر كرده است)؛ ٣. مناقب على (ع)، كه ظاهراً كتاب
مفصلى بوده است (ابن شهر آشوب، معالم، ١٢٦). وي در اين كتاب به گردآوري
اسانيد مختلف احاديث پرداخته، چنانكه حديث «ان عليّاً خير البشر» را با بيش
از ٤٠ سند روايت كرده بوده است (ابن طاووس، احمد، ١٤٨). اين كتاب مورد
استفادة ابن شهر آشوب در مناقب (١/٩، ٢/٧، جم)، على ابن طاووس در الطرائف
(ص ٢٣، ٤١، جم) و اليقين (ص ١٢٩- ١٤٨، جم)، احمد ابن طاووس در بناء المقالة
الفاطمية (ص ١٩٨، ٢١٢، جم)، عمادالدين طبري در كامل (ص ١٦٧، ٢٢٧، جم)، اربلى
در كشف الغمة (١/٦٦، ١٤١-١٤٧، جم)، علامة حلى در نهج الحق (ص ٢١٤، ٢٢٥، جم) و
ابن حاتم شامى در الدر النظيم (١/١٠٢) قرار گرفته است. همچنين در برخى از
منابع حديثى، بىآنكه نامى از كتابى خاص برده باشد، پارههايى از اينگونه
احاديث نقل شده كه مىتواند مربوط به همين كتاب باشد (مثلاً نك: «القاب
الرسول»، ٢١٤، ٢٢٣، جم؛ ديلمى، ٢/١١٦-١١٧؛ ابن جوزي، ١/٣٥٠، جم؛ هاشم بن
محمد، ٥، جم؛ منتجبالدين، ٢٥، جم؛ جوينى، ١/١٧٨، جم). گفتنى است كه وي خطبة
شقشقيه را نيز روايت نموده است (نك: راوندي، ١/١٣١-١٣٢). ابن مردويه طرق
حديث طير را نيز در يك جزء روايى جمع كرده بود كه ابن كثير ( البداية،
٧/٣٥٤) از آن ياد كرده است.
از ديگر كتابهاي ابن مردويه مىتوان: المستخرج على البخاري، المستخرج على
مسلم، الامثال، اولاد المحدثين، التشهد وطرقه و الفاظه و العلم را نام برد
(ابن ماكولا، ٧/١٩٧؛ ابن نقطه، التقييد، ١/١٩٩؛ ذهبى، همانجا؛ براي ديگر آثار،
نك: سمعانى، التحبير، ١/٣٨٥؛ ابوموسى مدينى، ١٩٦؛ تبصرة العوام، ٢٧١؛ ابن
كثير، تفسير، ٢/٧٩). همچنين دو نسخه از كتابى با عنوان معجم البلدان در
كتابخانههاي آصفيه و مركزي تهران موجود است كه به وي نسبت داده شده
(مركزي، ١٢/٢٩٦١؛ )، GAL,S,I/٢٢٥ اما در انتساب نسخة كتابخانة مركزي به ابن
مردويه ترديد است، زيرا در آن (برگ ٢ الف، جم) از كسانى كه در سدههاي
متأخر مىزيستهاند، نام برده شده است (نيز نك: GAL,S, ؛ I/٤١١, براي اسماء
الرجال منسوب به وي نك: ه د، ٤/٤٢١).
ابن مردويه نوهاي به نام ابوبكر احمد بن محمد بن احمد بن موسى (٤٠٩-
٤٩٨ق/١٠١٨- ١١٠٥م) داشته كه به ابن مردوية صغير مشهور بوده است. وي در
اصفهان از مشايخى همچون ابونعيم اصفهانى بهره برد و كسانى چون ابوطاهر
سلفى از وي حديث شنيدند و سلفى او را توثيق كرده است. ذهبى از آثار او يك
جزء روايى در طرق حديث «طلب العلم فريضة...» ياد مىكند (نك: سلفى، ١/١١٣؛
ابن نقطه، التقييد، ١/١٩٨؛ ذهبى، تذكرة، ٤/١٢١٢، سير، ١٩/٢٠٧- ٢٠٨).
مآخذ: ابن ايبك، احمد، المستفاد من ذيل تاريخ بغداد، به كوشش محمد مولود
خلف، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ ابن جزري، محمد، اسنى المطالب، به كوشش محمد
هادي امينى، اصفهان، ١٤٠٠ق؛ ابن جوزي، عبدالرحمان، الموضوعات، به كوشش
عبدالرحمان محمد عثمان، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ابن حاتم شامى، يوسف، الدر
النظيم، نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، الاصابة،
بيروت، دارالكتب العلمية؛ همو، لسان الميزان، حيدرآباد دكن، ١٣٢٩ق؛ ابن شهر
آشوب، محمد، معالم العلماء، به كوشش عباس اقبال، تهران، ١٣٥٣ق؛ همو، مناقب
آل ابى طالب، قم، چاپخانة علميه؛ ابن طاووس، احمد، بناء المقالة الفاطمية،
به كوشش على عدنانى غريفى، قم، ١٤١١ق؛ ابن طاووس، على، الطرائف، قم،
١٤٠٠ق؛ همو، اليقين، به كوشش انصاري، بيروت، ١٤١٠ق، ١٩٨٩م؛ ابن عساكر،
على بن حسن، تاريخ مدينة دمشق، عبدالله بن جابر - عبدالله بن زيد، به
كوشش شكري فيصل و ديگران، دمشق، ١٤٠٢ق، ١٩٨١م؛ ابن كثير، البداية؛ همو،
تفسير القرآن العظيم، بيروت، ١٣٨٩ق/١٩٧٠م؛ ابن ماكولا، على، الاكمال،
بيروت، نشر ممد امين دمج؛ ابن نقطه، محمد، الاستدراك، نسخة عكسى موجود در
كتابخانة مركز؛ همو، التقييد، حيدرآباد دكن، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ابوموسى مدينى،
«زيادات»، همراه الانساب المتفقة ابن قيسرانى، به كوشش ديونگ، ليدن،
١٨٦٥م؛ ابونعيم اصفهانى، احمد، ذكر اخبار اصبهان، به كوشش ددرينگ، ليدن،
١٩٣١-١٩٣٤م؛ اربلى، على، كشف الغمة، بيروت، دارالاضواء؛ «القاب الرسول و
عترته»، همراه مجموعة نفيسة، قم، ١٤٠٦ق؛ تبصرة العوام، منسوب به مرتضى ابن
داعى رازي، به كوشش عباس اقبال، تهران، ١٣٦٤ش؛ جوينى، ابراهيم، فرائد
السمطين، به كوشش محمد باقر محمودي، بيروت، ١٤٠٠ق/ ١٩٨٠م؛ خوارزمى، موفق،
مقتل الحسين (ع)، به كوشش محمد سماوي، نجف، ١٣٦٧ق/١٩٤٨م؛ همو، المناقب،
به كوشش مالك محمودي، قم، ١٤١١ق؛ ديلمى، شهردار، مسند الفردوس، نسخة عكسى
موجود در كتابخانة مركز؛ ذهبى، محمد، تاريخ الاسلام، حوادث و وفيات ٣٨١-٤٠٠ق،
بيروت، ١٤٠٩ق/١٩٨٨م؛ همو، تذكرة الحفاظ، حيدرآباد دكن، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ همو،
سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛
رافعى، عبدالكريم، التدوين فى اخبار قزوين، به كوشش عزيزالله عطاردي،
بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛ راوندي، قطبالدين، منهاج البراعة، به كوشش عبداللطيف
كوهكمري، قم، ١٤٠٦ق؛ رودانى، محمد، صلة الخلف، به كوشش محمد حجى، بيروت،
١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب، به كوشش عبدالرحمان معلمى،
حيدرآباد دكن، ١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛ همو، التحبير، به كوشش منيره ناجى سالم، بغداد،
١٣٩٥ق/١٩٧٥م؛ سلفى، احمد، معجم السفر، به كوشش بهيجه حسنى، بغداد،
١٣٩٨ق/١٩٧٨م؛ سيوطى، الدر المنثور، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ظاهريه، خطى
(حديث)؛ ضياء مقدسى، محمد، المستخرج من الاحاديث المختارة، نسخة عكسى موجود
در كتابخانة مركز؛ علامة حلى، حسن، نهج الحق، به كوشش عينالله ارموي، قم،
١٤٠٧ق؛ عمادالدين طبري، حسن، كامل بهائى، قم، ١٣٧٦ق؛ فهرس مجاميع المدرسة
العمرية، به كوشش ياسين محمد سواس، كويت، ١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛ مافروخى، مفضل،
محاسن اصفهان، به كوشش جلالالدين طهرانى، تهران، چاپخانة مجلس؛ مركزي،
خطى؛ معجم البلدان، منسوب به ابن مردويه، نسخة خطى كتابخانة مركزي
دانشگاه تهران، شم ٣٩٦٥؛ منتجبالدين رازي، على، الاربعون حديثاً، قم،
١٤٠٨ق؛ هاشم بن محمد، مصباح الانوار، نسخة عكسى موجود در كتابخانة مركز؛
ياقوت، بلدان؛ نيز: GAL,S.
حسن انصاري
ن * ٢ * زا