دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٧١٨
| ابنمأمون جلد: ٤ شماره مقاله:١٧١٨ |
اِبْنِ مأْمون، احمد بن على الزوال (ذيقعدة ٥٠٩ -١٩ شعبان ٥٨٦/ آوريل
١١١٦-٢١ سپتامبر ١١٩٠)، نحوي، لغوي، محدث و خطاط. او از نادر كسانى است كه
زندگى نامة خود را نوشته و ياقوت عيناً آن را نقل كرده است. گفتههاي
ديگران نيز بيشتر نقل از همين زندگىنامه است. جد اعلاي او مأمون خليفه بود
و به همين سبب است كه وي نيز به ابن مأمون شهرت يافته است (ياقوت،
٤/١٧٥).
ابن مأمون در محلة درب فيروز بغداد زاده شد و چون درگذشت در محلة باب حرب
همان شهر به خاك سپرده شد (همو، ٤/١٧٧؛ قفطى، ١/٨٩). پدرش در دوران خلافت
مستظهر (٤٨٧-٥١٢ق/١٠٩٤- ١١١٨م) و بعد در عهد مسترشد (٥١٢ -٥٢٩ق/١١١٨- ١١٣٥م)
مدتى رياست «ديوان زمام» را به عهده داشت (ياقوت، همانجا). ابن مأمون در
اوان جوانى قرائات دهگانه را به همراه اسماعيل بن جواليقى (پسر ابومنصور
جواليقى) نزد ابوبكر على مرزوقى و فنون خوشنويسى را نيز نزد حسن بن منصور
جزري آموخت (همانجاها). وي مدت ١١ سال در مصاحبت ابومنصور جواليقى (د
٥٣٩ق/١١٤٤م) بود و نحو و لغت را از او آموخت و كتابهاي متعددي نيز نزد او
خواند (همانجاها). ابن مأمون از استادان و مشاهير عصر خود از جمله ابن الحصين
و ابوالعز ابن كادش و بدر مولى عبدالمحسن حديث شنيد (ذهبى، ١١٢؛ قفطى،
همانجا).
ابن دبيثى گويد كه از وي حديث شنيده و ابوالفتوح ابن حصري از او روايت
كرده است (ذهبى، همانجا). ابن مأمون در ٥٣٤ق/١١٤٠م منصب قضاي دُجَيلِ
بغداد را به عهده گرفت (ياقوت، ٤/١٧٨؛ قفطى، همانجا) و مدتى در اين سمت
باقى ماند، اما همينكه مستنجد به خلافت (٥٥٥ -٥٦٦ق/١١٦٠-١١٧١م) رسيد، بر
قضات سخت گرفت و اموال بسياري از آنان از جمله ابن مأمون را مصادره كرد
(ياقوت، ٤/١٨١). وي مدت ١١ سال يعنى تا پايان خلافت مستنجد در چنين وضعى
به سر برد (همانجا)، ولى با روي كار آمدن مستضىء (٥٦٦ - ٥٧٥ق/١١٧١- ١١٧٩م)
مورد لطف وي قرار گرفت و با وساطت وزير عضدالدوله در برخى امور حكومتى به
كار گمارده شد (همو، ٤/١٨٣). ابن مأمون شعر نيز مىسرود و ياقوت (٤/١٨٤- ١٨٥) ٦
بيت از اشعار او را ضبط كرده است.
آثار: ١. اسرار الحروف، كه در آن از مخارج و مواضع حروف و اشتقاق اسمها و
آراء مختلف علماي لغت در اين باره به بحث پرداخته بود (ياقوت ٤/١٨٢)؛ ٢.
شرح كتاب فصيح ثعلب (همانجا؛ بغدادي، ١/٨٨).
مآخذ: بغدادي، هديه؛ ذهبى، محمد، المختصر المحتاج اليه من تاريخ ابن
الدبيثى، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ قفطى، على، انباه الرواة، به كوشش محمد
ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٦٩ق/١٩٥٠م؛ ياقوت، ادبا.
رحمتپور محمد شيرجوپشت
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا