دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٩٤
| ابن لبان جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٩٤ |
اِبْنِ لَبّان، شمسالدين ابوعبدالله محمد بن احمد بن عبدالمؤمن اِسْعِري
دمشقى (٦٧٩ -٢٤ يا ٢٥ شوال ٧٤٩ق/١٢٨٠- ١٥ يا ١٦ ژانوية ١٣٤٩م)، فقيه شافعى،
محدث، صوفى، اديب و مفسر. او در دمشق به دنيا آمد و در همانجا نشأت يافت
(يافعى، ٤/٣٣٣). مقدمات ادب را از شمسالدين محمد بن ابى الفتح آموخت و
شاطبيه را نزد پدرش شهابالدين خواند (يافعى، همانجا) و از ابوحفص ابن قواس،
ابوالحسين يونينى و شرفالدين فزاري حديث شنيد (صفدي، ٢/١٦٨؛ داوودي، ٢/٨٠).
سپس به مصر رفت و از عبدالمؤمن بن خلف دِمياطى در قاهره، عبدالرحمان بن
عبدالقوي خثعمى در جيزه، على بن احمد غَرّافى در اسكندريه و حسن بن
عبدالكريم غماري سبط زيادة حديث شنيد (صفدي، همانجا؛ ابن رافع، ٢/١٠٤). فقه
را از جمالالدين شريشى، نجمالدين ابن رفعه، كمالالدين ابن زملكانى و
صدرالدين ابن وكيل فراگرفت و همگى به او اجازة فتوا دادند (يافعى، همانجا).
ابن لبان بر اثر آشنايى و مصاحبت با ياقوت حبشى شاذلى در اسكندريه (نك:
يوسفى، ٣٣٩)، بدو گرايش يافت، و به دامادي وي درآمد (شعرانى، ٢/٢٠).
او در مصر ابتدا در جامع عتيق مجالس درس و وعظ داشت و بر طريق شاذليه سخن
مىگفت (اسنوي، ٢/٣٧٠؛ ابن قاضى شهبه، ٣/٦٩). وي علاوه بر خطابت جامع
اَفْرَم و سپس جامع آقسنقر ناصري، تدريس در مدرسة خشابيه را برعهده داشته
است (اسنوي، همانجا؛ ابن دقماق، ١٣/٢٠٥؛ ابن قاضى شهبه، ٣/٦٨). از شاگردان
او در فقه و اصول ابن ام قاسم و تقىالدين محمد ابن ببائى را مىتوان نام
برد (ابن قاضى شهبه، ٣/٩٣؛ ابن حجر، ٢/١٣٩).
فردي مالكى به نام عبدالواحد ابن مغربى برضد ابن لبان اقامه دعوا كرده،
مدعى شد كه او قائل به عدم حرمت سجود بر بت و تفضيل ياقوت حبشى بر بعضى
از صحابه و غلو در حق اوست، ولى با وساطت چند تن از اميران، سلطان از قضات
خواست كه به توبه دادن ابن لبان اكتفا كنند (يوسفى، همانجا). در ١٠ محرم
٧٣٧ق/١٩ اوت ١٣٣٦م، بار ديگر ابن لبان به اتهام قول به حلول و اتحاد و
غلو در عقايد قرمطى به محكمه احضار شد و به بعضى از موارد اتهام اعتراف
نمود، اما با شفاعت برخى از بزرگان از قتل او صرفنظر شد، ولى از تبليغ منع
گرديد (ابن كثير، ١٤/١٧٧؛ نيز نك: ابن حجر، ٥/٦٠؛ مقريزي، ٢(٢)/٤٠٨). ابن لبان
چند سال بعد، در ٧٤٤ق/١٣٤٣م در آرامگاه شافعى در قرافه به تدريس پرداخت
(حسينى، ١٤٩؛ اسنوي، همانجا) و سرانجام در اثر ابتلا به طاعون درگذشت
(همانجا).
ابن لبان شعر نيز مىسروده و يافعى اشعار او را ستوده است (٣/٣٣٤) و
نمونهاي از اشعار وي توسط سبكى (٩/٩٥-٩٦)، ابن اياس (١(١)/٥٢٧) و داوودي
(٢/٨٢) نقل شده است. نقشبندي (ص ٥٤٤) نسخهاي خطى را در موزة عراق معرفى
كرده كه دربردارندة اشعاري از ابن لبان است.
تنها اثر چاپ شدة ابن لبان رد معانى الا¸يات المشابهات الى معانى الا¸يات
المحكمات است كه در قاهره در مطبعة المحمودية و نيز در بيروت در ١٣٢٨ق و بار
ديگر به كوشش حافظ وهبه در استانبول در ١٣٣١ق/١٩١٣م به چاپ رسيده است.
همچنين از كتاب تفسير او كه گويا در اواخر عمر آن را شروع كرده و ناتمام
مانده است (نك: يافعى، همانجا) نسخههايى در كتابخانههاي سليمانية استانبول
و دارالكتب قاهره ؛ GAL,S,II/١٣٧) خديويه، ١/١٤١) موجود است (براي نسخة خطى
يك اجازه و يك فتوا از او، نك: نموي، شم ١٥٨٨ ؛ ، GAL,S همانجا؛ قس: كوپريلى،
٢/٣٠٩؛ براي ديگر آثار يافت نشدة وي، نك: يافعى، همانجا؛ ابن حجر، ٥/٦١).
مآخذ: ابن اياس، محمد، بدائع الزهور، به كوشش محمد مصطفى، قاهره، ١٤٠٢ق/
١٩٨٢م؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٣٩٦ق؛ ابن
دقماق، ابراهيم، ترجمان الزمان، نسخه عكسى موجود در كتابخانة مركز؛ ابن
رافع سلامى، محمد، الوفيات، به كوشش صالح مهدي عباس و بشار عواد معروف،
بيروت، ١٩٨٢م؛ ابن قاضى شهبه، ابوبكر، طبقات الشافعية، حيدرآباد دكن،
١٣٩٩ق/ ١٩٧٩م؛ ابن كثير، البداية؛ اسنوي، عبدالرحمان، طبقات الشافعية؛ به
كوشش عبدالله جبوري، بغداد، ١٣٩١ق؛ حسينى دمشقى، محمد، «ذيول العبر»، همراه
با العبر ذهبى، به كوشش محمد سعيد زغلول،بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ خديويه،
فهرست؛ داوودي، محمد، طبقات المفسرين، بيروت، ١٩٨٣م؛ سبكى، عبدالوهاب،
طبقات الشافعية الكبري، به كوشش محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو،
قاهره، ١٣٨٤ق؛ شعرانى، عبدالوهاب، لواقح الانوار، قاهره، ١٩٥٤م؛ صفدي،
خليل، الوافى، به كوشش ددرينگ، استانبول، ١٩٤٩م؛ كوپريلى، خطى؛ مقريزي،
احمد، السلوك، به كوشش محمد مصطفى زياده، قاهره، ١٩٤٢م؛ نقشبندي، اسامه
ناصر وظمياء محمد عباس، مخطوطات الادب فى المتحف العراقى، كويت، ١٩٨٥م؛
يافعى، عبداالله، مرآةالجنان، حيدرآباد دكن، ١٣٩٠ق؛ يوسفى، موسى، نزهة
الناظر، به كوشش احمد حطبط، بيروت، ١٩٨٦م؛ نيز:
,S; Nemoy, L., Arabic Manuscripts in the Yale University, New Haven, ١٩٥٦.
محمدهادي مؤذنجامى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا