دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٦٨
| ابن کبر جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٦٨ |
اِبْنِ كَبَر، ابوالبركات هبةالله بن كبر (د ٧٢٤ق/١٣٢٤م)، ملقب به
شمسالرياسة، روحانى مسيحى قطبى و دبير ركنالدين بيبرس منصوري دوادار از
امراي مصر (د ٧٢٥ق). از زندگى او آگاهى چندانى در دست نيست، ليكن مىدانيم
كه افزون بر شغل دبيري، در كليساي المعلقة قاهره نيز به خدمت مشغول بود،
اما پس از مدتى از شغل دبيري كناره گرفت تا همواره در خدمت كليسا باشد.
ظاهراً ابن كبر نام مذهبى برصوما را به سبب تعلقش به كليسا بر نام خويش
افزوده است (گراف، ؛ II/٤٣٨ «دائرةالمعارف...١»، IV/٣١٣ .(I/٦٠,
هرچند كه پارهاي از منابع (همانجا؛ اشتاين اشنايدر، ابن كبر را پزشك نيز
معرفى كردهاند، ليكن در درستى اين گفته بايد شك كرد، زيرا هيچيك از منابع
متقدم نه تنها اثري از او در اين زمينه ذكر نكردهاند، بلكه از پزشك بودن
او نيز سخنى نگفتهاند. گراف (همانجا) منشأ اين اشتباه را در انتساب آثار
پزشكى ابن طيّب ابوالخير (پزشك و كشيش مسيحى) به ابن كبر مىداند. از
زندگى سياسى ابن كبر نيز اطلاعى در دست نيست.
آثار: ابن كبر از نويسندگانى است كه در زمان خويش نوآوريهايى داشته و يكى
از بهترين و جامعترين واژهنامههاي قبطى - عربى را نگاشته است. آنچه اين
اثر را در ميان اثرهاي مشابه آن تا سدة ٧ق/١٣م برجسته كرده، اين است كه
نويسنده به ذكر واژهها و اصطلاحات دينى بسنده نكرده، بلكه به واژههاي
علمى نيز پرداخته است. ويژگى ديگر اين اثر آن است كه داراي پيوستى
موضوعى در ١٠ فصل و ٣٢ جزء است. اين كتاب به دليل فراگير و گسترده بودن
واژههايش به فرهنگ كبير - السُّلَّم الكبير - نيز مشهور بوده است (گراف،
همانجا). اين اثر در ١٦٤٨م، در رم به ويرايش كيرشر٢ انتشار يافته و منتخباتى
از آن نيز توسط برخى پژوهشگران در مصر به چاپ رسيده است (همو، .(II/٤٤٣
اثر مهم ديگر ابن كبر با عنوان مصباح الظلمة و ايضاح الخدمة، دانشنامهاي
است فراگير و جامع دربارة آيينها و مراسم و امور مذهبى مربوط به كليساي
قبطى. اين اثر در ٢٤ فصل تنظيم شده است و نويسنده در آن به مسائلى چون:
توحيد و تثليث و نشان دادن آراء انحرافى اصحاب كليسا پرداخته و همچنين از
زندگى حواريون، از آثار نويسندگان برجستة مسيحى و از انجمنهاي كليسايى كه در
سدههاي پيشين به وجود آمده، ياد كرده است. كتاب مذكور در ١٩٢٤م در پاريس،
همراه ترجمة آن توسط ل. ويل كور٣، تيسران٤ و گ. ويت٥ در مجموعة «آباء
كليساي شرق٦» (شم ٢٠)، چاپ شد (گراف، .(II/٤٣٩-٤٤٠ سپس قسمتهايى از كتاب به
طور جداگانه منتشر گرديد؛ فهرستى از پيروان يونانى و غير يونانى كليسا، با
عنوان اسماء الرسل السبعين، به اهتمام آ. باومشتارك٧، با ترجمة لاتينى آن
در ١٩٠١ و ١٩٠٢م در جلدهاي ١ و ٢ از مجموعة «مسيحيت شرقى٨» به چاپ رسيد
(فولتون، .(II/٨٠ فصل ٢٢ آن كه تذكرة قديسان است، با عنوان «تذكرة
ابوالبركات» به كوشش يسران همراه با ترجمة فرانسوي آن به چاپ رسيده است.
ترجمة لاتين آن نيز به اهتمام فرانسوا نو٩ در مجلد ١٣ مجموعة «آباء كليساي
شرق» (١٩٠٨م) آمده است (گراف، .(II/٤٤١
گفتهاند كه ابن كبر در تأليف كتاب زبدة الفكر فى تاريخ الهجرة، اثر
ركنالدين بيبرس - دربارة تاريخ عمومى اسلام از آغاز تا ٧٢٤ق، در ١١ مجلد -
نقش مهمى داشته و امير را در نوشتن آن ياري كرده است (صفدي، ١٠/٣٥٢؛
مقريزي، ٢(١)/٢٦٩)، اما به درستى نمىتوان سهم او را در پرداختن اين اثر
مشخص كرد S,٢٨٨) , ٢ EI). فقط مىدانيم كه ابن كبر كتاب مذكور را خلاصه كرده
است. نسخهاي از آن عنوانهاي مختار الاخبار، مختصر تاريخ المقر الركنى بيبرس
الدوا دار (المنصوري) و زبدة الفكرة فى تاريخ الهجرة در كتابخانة آمبروزيانا به
شمارة ١١٧ موجود است ( آمبروزيانا، .(I/٧١ اگرچه گراف بر آن است كه كاتب
نسخة آمبروزيانا، در نسبت دادن اين اثر به ابن كبر دچار اشتباه شده است،
ليكن اسكار لوفگرن١٠ با ردّ نظرية فوق، عنوان كتاب را دليل بر صحت اين
انتساب مىداند ( آمبروزيانا، همانجا).
از ابن اكبر خطبهها و موعظههاي بسياري بر جاي مانده است. خصوصيات بديعى
آنها از جمله سجعگويى بيانگر تأثير پذيري او از پيشينيان خويش است (گراف،
.(II/٤٤٢ برخى از اين خطبهها، همراه با موعظههاي ابن عَسّال در قاهره
يكبار در ١٨٩٤م و بار ديگر در ١٩١٤م به چاپ رسيده است.
گذشته از آثار ياد شده، اين كتابها را نيز به وي نسبت دادهاند: البيان
الاظهر فى الرد على من يقول بالقضاء و القدر؛ جلاء العقول فى علم الاصول يا
كشف الاسرار الخفية فى اسباب المسيحية؛ ردود على اليهود و المسلمين (كحاله،
٣/٤١).
مآخذ: صفدي، خليل، الوافى بالوفيات، به كوشش ژاكلين سوبله و على عماره،
بيروت، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ كحاله، عمر رضا، معجم المؤلفين، بيروت، ١٣٧٧ق/١٩٥٧م؛
مقريزي، احمد، السلوك لمعرفة دول الملوك، به كوشش محمد مصطفى زياده،
قاهره، ١٣٦٠ق/١٩٤١م؛ نيز:
Ambrosiana; EI ٢ , S; Fulton, Alexander, Second Supplementary Catalogue of
Arabic Printed Books in the British Museum, London, ١٩٥٩; Graf, G., Geschichte
der Christlichen arabischen Literatur, Vatican City, ١٩٤٧; New Catholic
Encyclopedia, Washingron, ١٩٦٦; Steinschneider, M., Polemische und apologetische
Literatur in arabischer Sprache, Leipzig ١٩٦٦.
شهناز رازپوش
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا