دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٦٠
| ابن قولويه جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٦٠ |
اِبْنِ قولويه، ابوالقاسم جعفر بن محمد بن جعفر قمى (د ٣٦٨ يا ٣٦٩ق/٩٧٩ يا
٩٨٠م)، محدث و فقيه امامى. از جزئيات زندگى وي اطلاع چندانى در دست
نيست؛ اما از آنجا كه سعد بن عبدالله اشعري (د ٢٩٩ يا ٣٠١ق)، از مشايخ قم،
در شمار نخستين استادان او بوده، و به قراين ديگر مىتوان گفت كه وي در
قم آغاز به تحصيل كرده است (نك: نجاشى، ١/٣٠٥، قس: ١/٤٠٣-٤٠٤). ابن قولويه
براي فراگيري حديث مسافرتهايى به نقاط مختلف داشته كه از آن ميان در
اسناد روايات نام نقاطى چون ري، عسكر مُكرَم (در خوزستان) و مصر ياد شده
است (ابن قولويه، ٥٢، ٢٥٣؛ نجاشى، ١/٣١٠). به گفتة راوندي (ص ٧٢) وي در
٣٣٧ق (سال بازگرداندن حجر الاسود به مكه توسط قرامطه) يا ٣٣٩ق (نك: مسعودي،
٣٤٦)، به قصد رفتن به حج وارد بغداد شد، ولى ظاهراً بيماري او را از ادامة
سفر بازداشت و ناچار در همانجا سكنى گزيد. احتمال مىرود كه وي پيشتر نيز به
عراق آمده باشد، زيرا شماري از استادان عراقى او پيش از اين تاريخ درگذشته
بودند. ابن قولويه از مشايخ بسياري بهره برده كه از آن ميان مىتوان احمد
بن ادريس قمى، على ابن بابوية قمى، ابن وليد قمى، ابن عُقده، محمد بن
يعقوب كُلينى، ابوعمرو كَشّى، عبدالعزيز بن يحيى جَلودي، ابن همام اسكافى
و همچنين پدرش محمد و برادرش على را نام برد (نك: ابن قولويه، ١٠-١٢، ٢١،
٢٩، ٢٥٠؛ نجاشى، ٢/٥٩، ٣٨٧؛ ابن شهر آشوب، ٣٠؛ براي ديگر مشايخ وي، نك: ابن
قولويه، نجاشى، جم؛ ابن شاذان، ١٦٠؛ طوسى، الفهرست، ٣١). وي همچنين از
طريق مكاتبه نائل به دريافت اجازه از ابن ابى عقيل عُمانى گشت (نجاشى،
١/١٥٤).
از راويان ابن قولويه اينان را مىتوان نام برد: ابن عبدون، ابن عياش
جوهري، حسين بن عبيدالله غضائري، شيخ مفيد، محمد بن على بن بابويه، ابن
شاذان قمى، ابن نوح سيرافى و سرانجام هارون بن موسى تَلّعُكبري كه ابن
قولويه نيز از وي استفاده كرده است (نك: ابن قولويه، ١٨٥، ٢٥٩-٢٦٠؛ ابن
بابويه، ٣٣؛ غضائري، ٩٧؛ مفيد، امالى، ٩، جم؛ ابن شاذان، همانجا؛ نجاشى،
١/٣٠٥، ٤٠٣، ٢/٢٣٦؛ طوسى، رجال، ٤٥٨؛ همو، الفهرست، ٦٤؛ ذهبى، ٣٩٣-٣٩٤). در
مورد وثاقت وي بايد گفت كه شيخ مفيد از او تعبير به صدوق كرده (نك: نجاشى،
٢/٤٢٢) و نجاشى (١/٣٠٥) و طوسى ( الفهرست، ٤٢) وي را توثيق كردهاند. ابن
قولويه در بغداد وفات يافت و در كاظمين مدفون گرديد (نك: مجلسى، ١٠٤/١٩؛ قس:
افندي،٦/٣٢، كهقبرويرا درقم مىداند). ازبازماندگان وي تنها پسرش ابواحمد
عبدالعزيز را مىشناسيم كه از راويان حديث بوده است (نك: طوسى، امالى،
٢/٣٠٠).
ابن قولويه داراي ت´اليفاتى در حديث و فقه بوده كه مشهورترين آنها كامل
الزيارات است و در ١٣٥٦ق در نجف به كوشش عبدالحسين امينى به چاپ رسيده
است. اين كتاب كه يكى از مهمترين منابع اماميه در زيارات است، به نوبة
خود مورد استفادة شيخ مفيد در المزار (جم) و ديگران قرار گرفته است. در
سدههاي اخير كامل الزيارات به عنوان يك منبع رجالى نيز مطرح شده و مورد
استفادة برخى از رجال شناسان امامى قرار گرفته است (نك: حر عاملى، ٢٠/٦٨؛
نوري، ٣/٥٢٢ -٥٢٣؛ خوبى، ١/٥٠، جم). از ديگر آثار ابن قولويه كه امروزه
نشانى از آنها در دست نيست، مىتوان الاربعين، تاريخ الشهور و الحوادث فيها،
الحج، الشهادات، الصداق، الصلاة، الفطرة، القضاء و ادب الحكام، قيام الليل و
النوادر را نام برد (نجاشى، ١/٣٠٦؛ طوسى، الفهرست، ٤٢؛ ابن شهر آشوب، ٣٠).
همچنين طوسى (همانجا) از كتابى با تعبير فهرست مارواه من الكتب و الاصول
ياد مىكند كه ظاهراً مورد استفادة خود وي در فهرست و نجاشى در رجال (جم) قرار
گرفته است. وي اثري نيز با عنوان العدد فى شهر رمضان داشته كه در آن نظر
خود را دربارة عدم نقصان ماه رمضان بيان كرده است (نك: نجاشى، همانجا؛ ابن
طاووس، ٥ -٦). ابن داوود قمى (ه م) رديهاي بر اين كتاب نوشته كه خود
انگيزة نوشتن كتاب الرد على ابن داود فى عدد شهر رمضان از جانب ابن قولويه
بوده است (نك: نجاشى، ١/٣٠٦، ٢/٣٠٥). گفتنى است كه گزيدهاي از يكى از آثار
ابن قولويه در مستطرفات السرائر ابن ادريس (ص ١٤١- ١٤٧) برجاي مانده است.
مآخذ: ابن ادريس، محمد، مستطرفات السرائر، قم، ١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛ ابن بابويه،
محمد، فضائل الاشهر الثلاثة، به كوشش غلامرضا عرفانيان، نجف، ١٣٩٦ق؛ ابن
شاذان، محمد، مائة منقبة، قم، ١٤٠٧ق؛ ابن شهر آشوب، محمد، معالم العلماء، به
كوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨٠ق/١٩٦١م؛ ابن طاووس، على، اقبال
الاعمال، تهران، ١٣٩٠ق؛ ابن قولويه، جعفر، كامل الزيارات، به كوشش
عبدالحسين امينى، نجف، ١٣٥٦ق؛ افندي، عبدالله، رياض العلماء، به كوشش احمد
حسينى، قم، ١٤٠١ق؛ حرعاملى، محمد، وسائل الشيعة، به كوشش محمد رازي،
تهران، ١٣٧٧- ١٣٨٠ق؛ خويى، ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، بيروت،
١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ذهبى، محمد، تاريخ الاسلام، سالهاي ٣٥١-٣٨٠ق، به كوشش عمر
عبدالسلام تدمري، بيروت، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛ راوندي، قطبالدين، الخرائج و
الجرائح، بمبئى، ١٣٠١ق؛ طوسى، محمد، امالى، بغداد، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ همو، رجال،
بهكوشش محمدصادقبحرالعلوم، نجف، ١٣٨١ق/١٩٦١م؛ همو، الفهرست، به كوشش محمد
صادق بحرالعلوم، نجف، كتابخانة مرتضويه؛ غضائري، حسين، تكملة رسالة آل
اعين، به كوشش محمد على موحد ابطحى، اصفهان، ١٣٩٩ق؛ مجلسى، محمدباقر،
بحارالانوار، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ مسعودي، التنبيه و الاشراف، قاهره،
١٣٥٧ق/١٩٣٨م؛ مفيد، محمد، الامالى، به كوشش حسين استاد ولى و على اكبر
غفاري، قم، ١٤٠٣ق؛ همو، المزار، قم، ١٤٠٩ق؛ نجاشى، احمد، رجال، به كوشش
محمد جواد نايينى، بيروت، ١٤٠٨ق؛ نوري، حسين، مستدرك الوسائل، تهران،
١٣١٨-١٣٢١ق.
حسن انصاري
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا