دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٦٠٦
| ابن فلوس جلد: ٤ شماره مقاله:١٦٠٦ |
اِبْنِ فَلّوس، ابوطاهر (ابوالفضل) شرفالدين (شمسالدين) اسماعيل بن
ابراهيم بن غازي بن محمد نميري (شيبانى) ماردينى، رياضىدان، فقيه و محدث
حنفى مذهب ايرانىالاصل. نياي او غازي ابن محمد اصلاً اهل شيراز بود و به
موصل كوچيد و سپس در الرُّها منصب قضا يافت. پسرش ابراهيم نيز در دمشق
نيابت قضا داشت. ابن فلوس در ٥٤٤ق/١١٤٩م (نعيمى، ١/٥٤١) در ماردين زاده شد
(ابن ابى الوفاء، ١/١٤٤). برخى از نويسندگان تولد او را در ٥٩٣ يا ٥٩٤ق ذكر
كردهاند (همانجا) كه به نظر درست نمىآيد (نك: دنبالة مقاله).
به هر حال ابن فلوس در دمشق به تحصيل علم پرداخت. فقه را بر مذهب حنفى
فراگرفت و از اصحاب ابوطاهر سلفى (همانجا) و كسانى چون يوسف بن معالى
البزار (د ٥٩٢ق) و هبةالله بن محمد شيرازي (د ٥٧٨ق) حديث شنيد (نعيمى،
همانجا). بنابراين پيداست كه با توجه به سنوات درگذشت اين دو تن، سالهاي
٥٩٣ يا ٥٩٤ كه براي تولد ابن فلوس ذكر كردهاند، نمىتواند درست باشد. ابن
فلوس همچنين مدتى در مصر به تحصيل علوم قرآن و حديث مشغول شد و در آن
علوم دستى قوي يافت (ابن ابى الوفاء، همانجا). از استادان وي در اين
علوم، و نيز در طب و منطق و خاصه رياضيات كه در آن چيرهدست بود، آگاهى
نداريم، چنانكه دانسته نيست در چه زمانى به عنوان قاضى حنفى به نيابت
از قاضى ابن زكى منصوب شد (ابن عماد، ٥/١٢٩). ابن فلوس در مدرسة فخريه
براي حنفيان تدريس مىكرد و از جملة مدرسان مدرسة عزالدين نيز به شمار
مىرفت (ابن ابى الوفاء، همانجا)، اما مهمترين شغل علمى او نظارت بر مدرسة
طرخانية دمشق و تدريس در آنجا بود (همو، ١/١٤٥؛ نعيمى، همانجا).
ابوطاهر در همين منصب بود كه الملك المعظم عيسى، سلطان ايوبى دمشق (حك ٦١٥
-٤٢٤ق) از او خواست تا به حلّيت شراب خرما و انار فتوا دهد و چون نپذيرفت،
وي را از طرخانيه اخراج كرد (ابن كثير، ٧(١٣)/١٤٧؛ ابن عماد، همانجا). ابن
فلوس پس از آن خانهنشين شد و در آنجا تا هنگام مرگ به تدريس و افتاء
روزگار مىگذرانيد. تاريخ درگذشت او را ٦٢٩ق (نعيمى، ابن عماد، همانجاها)،
٦٣٠ق (ابن كثير، همانجا)، ٦٣٧ق (ابنابىالوفاء، ١/١٤٤) و حتى ٦٥٠ق نوشتهاند.
از نام شاگردان ابن فلوس اطلاع چندانى در دست نيست. ظاهراً يكى از
معروفترين آنها زينالدين ابن العتال است كه پس از اخراج وي از مدرسة
طرخانيه، از سوي الملك المعظم به جاي استاد، عهدهدار مشاغل او شد (ابن
كثير، همانجا). كسانى چون زكىالبرزالى، شهابالقوصى و تاجالعرب دختر غيلان
از او روايت كردهاند (نعيمى، همانجا).
آثار: با آنكه ابن فلوس در فقه و حديث نيز شهرت داشت، ولى عمدة آثار او در
رياضيات است، بدين شرح: ١. ارشاد الحُسّاب الى المفتوح من علم الحساب،
كه در يك مقدمه و ٥ باب است و در مكه نوشته شده است. نسخهاي از اين اثر
در دارالكتب قاهره نگهداري مىشود (سيد، ١/٣٥)؛ ٢. اعداد الاسرار فى اسرار
الاعداد، در يك مقدمه و ٣ باب. اين كتاب به گفتة نويسنده براساس نامة
نيقوماخس به فيثاغورس دربارة حساب نوشته شده است (طعمه، ١/١٥١-١٥٢).
نسخههايى از اين اثر در دارالكتب قاهره (سيد، ١/٥٨)، برلين (آلوارت، ؛ V/٣٣١
زوتر، و اياصوفيه ، GAL) همانجا) موجود است؛ ٣. التفاحة فى اعمال المساحة، كه
در ١٣١٠ق در قاهره منتشر شد (همانجا) و بارديگر در ١٣٦٨ق در ضمن مجموع المتون
الكبير در همانجا به طبع رسيد (مشار، ١٩٦)؛ ٤. حل عقد الاِشْكال فى مساحة
الاَشْكال، در يك مقدمه و ٢ باب. اين اثر در ٦٢٩ق نوشته شد و نسخهاي از
آن در دارالكتب قاهره موجود است (سيد، ١/٢٨٤)؛ ٥. مختصر، در علم حساب هوايى
(نوعى محاسبة ذهنى با روشها و قوانين خاص) كه فقط طاش كوپريزاده (١/٣٢٩)
به آن اشاره كرده است؛ ٦. مختصر فى علم المفتوح من علم الحساب، كه به
نظر مىرسد همان كتاب ارشاد الحساب او باشد. اگرچه در نسخة برلين، نويسنده
خود، اين اثر را مختصر فى فن المفتوح من الحساب ناميده، ولى فهرست نويس
كتابخانة مذكور (طعمه، ١/١٥٨) از آن با نام ارشادالحساب ياد كرده است.
نسخههايى از اين اثر در آمبروزيانا ( آمبروزيانا، و برلين (طعمه، همانجا)
نگهداري مىشود؛ ٧. ميزان العلوم فى تحقيق المعلوم. نسخههايى از اين اثر
در صنعا (صنعا، ٤/١٨٨٤) و آمبروزيانا (آمبروزيانا، موجود است؛ ٨. نصاب الحبر فى
حساب الجبر، كه به گفتة نويسنده در مكه و به خواهش علماي آن ديار نوشته
شده است (طعمه، ١/١٤٩). نسخههايى از اين اثر در برلين (زوتر، و ازهريه
(ازهريه، ٦/١٧٣) نگهداري مىشود. با مقايسة صفحة آخر نسخة برلين (طعمه، ١/١٥٠)
با كتابى كه طاش كوپريزاده (١/٣٢٨-٣٢٩) در علم حساب درهم و دينار به ابن
فلوس نسبت داده، مىتوان حدس زد كه اين هر دو يكى هستند؛ ٩. كتابى در علم
حساب درهم و دينار - چگونگى استخراج مجهولات عددي، كه شمار آن مجهولات از
معادلات جبري بيشتر باشد و اين مجهولات متعدد را حساب درهم و دينار و فلس
نام نهادهاند - (طاش كوپريزاده، ١/٣٢٩)، به نظر مىرسد كه ابن فلوس لقب
خود را از فلس، در اينگونه محاسبات رياضى، گرفته باشد؛ ١٠. وسيلة الطلاب فى
معرفة الاوقات بالحساب (صفا، ١/١٤٤). در مآخذ ديگر به اين اثر اشارهاي نشده
است؛ ١١. مختصر، در علم قوافى، در يك مقدمه و ٥ فصل كه نسخهاي از آن در
دارالكتب مصر موجود است (سيد، ٣/٣٥).
مآخذ: ابن ابى الوفاء، عبدالقادر، الجواهر المضيئة، حيدرآباد دكن، ١٣٣٢ق؛ ابن
عماد حنبلى، عبدالحى، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛ ابن كثير، اسماعيل،
البداية و النهاية، بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ ازهريه، فهرست؛ سيد، خطى؛ صفا، ذبيح
الله، تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى، تهران، ١٣٤٦ش؛ صنعا، خطى؛ طاش
كوپريزاده، احمد، مفتاح السعادة، حيدرآباد دكن، ١٣٢٨- ١٣٢٩ق؛ طعمه، عدنان
جواد، مخطوطات برلين، ماربورگ، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ مشار، خانبابا، فهرست كتابهاي
چاپى عربى، تهران، ١٣٤٤ش؛ نعيمى، عبدالقادر، الدارس فى تاريخ المدارس،
دمشق، ١٣٦٧ق/ ١٩٤٨م؛ نيز:
Ahlwardt; Ambrosiana; GAL; Suter, Heinrich, Beitr L ge zur Geschichte der
Mathematik und Astronomie im Islam, Frankfurt, ١٩٨٦.
بخش علوم - محمدسعيد حنائى كاشانى
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا