دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٥٩٨
| ابن فصيح، ابومحمد جلد: ٤ شماره مقاله:١٥٩٨ |
اِبْنِ فَصيح، ابومحمد عبدالله بن احمد، ملقب به جلالالدين (٧٠٢-
٧٤٥ق/١٣٠٣-١٣٤٤م)، اديب، نحوي و فقيه حنفى. از نسبت همدانى وي چنين
برمىآيد كه اصل و نسبش ايرانى است (نك: ابن حجر، ٣/١٤). وي در كوفه پرورش
يافت، اما دوران جوانى خويش را در بغداد گذراند و از كسانى چون ابن دواليبى
و على بن عبدالصمد بن ابى الجيش حديث شنيد، سپس به همراه پدرش به دمشق
رفت و در آنجا نيز نزد دانشمندانى چون جزري و ذهبى به فراگيري حديث پرداخت
(صفدي، ١٧/٦١؛ ابن حجر، ٣/١٥). سعيد بن عبدالله دهلى از شاگردان او بوده و
از وي روايت كرده است (ابن رافع، ٦٥). ابن حجر (همانجا) مهارت وي را در
نظم و نثر ستوده و چنانكه از عناوين برخى از آثار او پيداست، در علم قرائات
نيز مهارت داشته است (نيز نك: كحاله، ٦/٢٨؛ زركلى، ٤/٦٨).
آثار:
١. عمدة القراء و عدة الاقراء فى الفرق بين ظاءات القرآن وضاداته، قصيدهاي
است مركب از ٢٧ بيت به همراه شرح آنها. وي در ابيات نخستين قصيده،
واژههايى از قرآن را كه حرف ظا در آنها به كار رفته، آورده است و در
ادبيات بعدي به برخى الفاظ مشابهى كه در قرآن به كار رفته و تنها در ظا و
ضاد اختلاف دارند و اغلب با هم اشتباه مىشوند، پرداخته است ( مجلة،
٣٠/(٢)/٦١٠ -٦١١). نسخههاي اين اثر در كتابخانههاي مختلف از جمله دارالكتب
مصر، اوقاف بغداد، برلين، دانشگاه پرينستون و ظاهريه موجود است (همانجا؛
.(GAL,II/٢١٤
٢. مستحسن الطرائق فى نظم كنز الدقائق. از اين اثر تنها يك نسخه در ازهريه
موجود است (ازهريه، ٢/٢٦٩).
به گزارش برخى منابع كهن (نك: ابن رافع، همانجا) وي دو قصيده نيز در مدح
رسول اكرم(ص) و نيز قصيدهاي با عنوان عقد الدر فى عقدالحر داشته كه از
هيچيك از آنها اثري بر جاي نمانده است.
مآخذ: ابن حجر عسقلانى، احمد، الدرر الكامنة، حيدرآباد دكن، ١٣٩٤ق/ ١٩٧٤م؛
ابن رافع، محمد، تاريخ علماء بغداد، به كوشش عباس عزاوي، بغداد،
١٣٥٧ق/١٩٣٨م؛ ازهريه، فهرست؛ زركلى، اعلام؛ صفدي، خليل، الوافى بالوفيات،
به كوشش درتئاكراوولسكى، بيروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ كحاله، عمر رضا، معجم
المؤلفين، بيروت، ١٩٥٧م؛ مجلة معهد المخطوطات العربية، كويت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٦م؛
نيز:
.
رضا محمدزاده
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا